🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:51:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अजस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अजसः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अजसः

अर्थ: मार डालना, दुःख देना

संस्कृत: हिंसायाम्

अंग्रेज़ी: to kill, to hurt, to hit, to strike, to injure

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जस् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. जस् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — जस् (चुरादिगण) · अर्थ: मार डालना, दुःख देना (हिंसायाम्)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअजसत् / अजसद् / अजासयत् / अजासयद्अजसताम् / अजासयताम्अजसन् / अजासयन्
मध्यमअजसः / अजासयःअजसतम् / अजासयतम्अजसत / अजासयत
उत्तमअजसम् / अजासयम्अजसाव / अजासयावअजसाम / अजासयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जसति · लट् (आत्मने.): जासयते · लिट्: जजास · लिट् (आत्मने.): जासयाञ्चक्रे · लुट्: जसिता · लुट् (आत्मने.): जासयिता · लृट्: जसिष्यति · लृट् (आत्मने.): जासयिष्यते · लोट्: जसतात् · लोट् (आत्मने.): जासयताम् · लङ्: अजसत् · लङ् (आत्मने.): अजासयत · विधिलिङ्: जसेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): जासयेत · आशीर्लिङ्: जस्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): जासयिषीष्ट · लुङ्: अजसीत् · लुङ् (आत्मने.): अजीजसत · लृङ्: अजसिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अजासयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जसन · ण्वुल्: जासकः · तृच्: जसिता · यत्: जास्यः · ण्यत्: जास्यः · तव्य: जसितव्यः · अनीयर्: जसनीयः · क्त: जस्तः · क्तवतु: जस्तवान् · शतृ: जसन् · स्य-शतृ: जसिष्यन् · शानच्: जासयमानः · क्त्वा: जस्त्वा · ल्यप्: प्रजस्य · तुमुन्: जसितुम् · णमुल्: जासम् · घञ्: जासः · क्तिन्: जस्ति · क्वसु: जेसिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जस्
जस्
jas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जस् cl. 1. Ā. (p. जसमान) to be exhausted or starved, RV. i, 112, 6; vii, 68, 8: P. जसति, to go, Naigh. ii, 14: cl. 4. P. to liberate, Dhātup. xxvi, 102 : Caus. जासयति (aor. अजीजसत, 2. du. जजस्तम्) to exhaust, weaken, cause to expire, RV. iv, 50, 11; ŚBr. ii, 2, 2, 19; xii, 4, 3, 9; to hurt (cf. Pāṇ. ii, 3, 56), Dhātup. xxxii, 127; to strike, xxxiii, 44; to contemn, ib.; cf. उज्-, नि-; प्रोज्जासन.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (416,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जस् {vI.v} {c4c} P. (जस्यति) 1 To set free, release. --2 To be exhausted or tired. --3 To go. {vII.v} {c1c} {c10c} P. (जसति, जासयति) 1 To hurt, injure, strike. --2 To disregard, slight.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0510-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अजसःजस् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जस् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अजसः 📚 ➤ मार डालना, दुःख देना
संस्कृत: हिंसायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जस् 📚cl. 1. Ā. (p. जसमान) to be exhausted or starved, RV. i, 112, 6; vii, …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें