🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:47:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अटलस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अट-+लस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लस

अर्थ: आलिंगन करना, गले लगाना, खेलना, रमण करना

संस्कृत: श्लेषणक्रीडनयोः

अंग्रेज़ी: to embrace,to hug, to linger, to enjoy, to come to light, to play

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. लस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. लस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लस् (भ्वादिगण) · अर्थ: आलिंगन करना, गले लगाना, खेलना, रमण करना (श्लेषणक्रीडनयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलसतात् / लसताद् / लसतुलसताम्लसन्तु
मध्यमलस / लसतात् / लसताद्लसतम्लसत
उत्तमलसानिलसावलसाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लसति · लिट्: ललास · लुट्: लसिता · लृट्: लसिष्यति · लोट्: लसतात् · लङ्: अलसत् · विधिलिङ्: लसेत् · आशीर्लिङ्: लस्यात् · लुङ्: अलसीत् · लृङ्: अलसिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लसन · ण्वुल्: लासकः · तृच्: लसिता · ण्यत्: लास्यः · तव्य: लसितव्यः · अनीयर्: लसनीयः · क्त: लसितः · क्तवतु: लसितवान् · शतृ: लसन् · स्य-शतृ: लसिष्यन् · क्त्वा: लसित्वा · ल्यप्: प्रलस्य · तुमुन्: लसितुम् · णमुल्: लासम् · घञ्: लासः · क्तिन्: लस्ति · क्वसु: लेसिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लस्
लस्
las
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. लस् cl. 1. P., (Dhātup. xvii, 64) लसति (only p. लसत्, लसमान, and pf. ललास; Gr. also aor. अलसीत्; fut., लसिता, लसिष्यति), to shine, flash, glitter, MBh.; Kāv. &c.; to appear, come to light, arise, Kathās.; to sound, resound, ib. (cf. √ रस्); to play, sport, frolic, Chandom.; to embrace, Dhātup. : Caus., or cl. 10. (Dhātup. xxxiii, 55), लासयति (aor. अलीलसत्; Pass. लास्यते), to dance, R.; to cause to teach to dance, Vikr.; to exercise an art (cf. √ लश्), Dhātup.
लस् [cf. Lat. lascivus, lascivire.]
2. लस् mfn. shining, glittering (see अ-लस्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (899,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लस् I. {c1c} P. (लसति, लसित) 1 To shine, glitter, flash; मुक्तहरेण लसता हसतीव स्तनद्वयं K. P. 10; करवाणि चरणद्वयं सरसलसदलक्तकरागं Gīt. 10; Amaru. 16; N. 22. 53. --2 To appear, arise, come to light. --3 To embrace. --4 To play, frolic about, skip about, dance. --5 To sound, resound. --Caus. (लासयति-ते) 1 To cause to shine, grace, adorn. --2 To cause to dance. --3 To exercise an art.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0926-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अट-लससमास: अट + लस् कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: लस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | लस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अटलस 📚अट 📚लस् ➤ अट (जाना) + लस् (आलिंगन करना, गले लगाना, खेलना, रमण करना)
संस्कृत: श्लेषणक्रीडनयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अट 📚शर्त । कैद । प्रतिबंध । रुकावट🟠🟣🟢
लस् 📚cl. 1. P., (Dhātup. xvii, 64) लसति (only p. लसत्, लसमान, and pf. ललास;…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अटलस = अट + लस कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें