🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:21:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अतम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अतम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अतम्

अर्थ: जाना, सदैव जाते रहना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: सातत्यगमने

अंग्रेज़ी: to run, to walk with speed, to move continuously

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अत् + अच्
  2. अत (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अत् + अच्
  3. अत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अत् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअतःअतौअताः
द्वितीयाअतम्अतौअतान्
तृतीयाअतेनअताभ्याम्अतैः
चतुर्थीअतायअताभ्याम्अतेभ्यः
पञ्चमीअतात् / अताद्अताभ्याम्अतेभ्यः
षष्ठीअतस्यअतयोःअतानाम्
सप्तमीअतेअतयोःअतेषु
सम्बोधनहे अतहे अतौहे अताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अत् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, सदैव जाते रहना (सातत्यगमने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअततिअततःअतन्ति
मध्यमअतसिअतथःअतथ
उत्तमअतामिअतावःअतामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अतति · लिट्: आत · लुट्: अतिता · लृट्: अतिष्यति · लोट्: अततात् · लङ्: आतत् · विधिलिङ्: अतेत् · आशीर्लिङ्: अत्यात् · लुङ्: आतीत् · लृङ्: आतिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अतन · ण्वुल्: आतकः · तृच्: अतिता · ण्यत्: आत्यः · तव्य: अतितव्यः · अनीयर्: अतनीयः · क्त: अतितः · क्तवतु: अतितवान् · शतृ: अतन् · स्य-शतृ: अतिष्यन् · क्त्वा: अतित्वा · ल्यप्: प्रात्य · तुमुन्: अतितुम् · णमुल्: आतम् · घञ्: आतः · क्तिन्: अत्ति · क्वसु: आतिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अत
अत
ata
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अत: क्रि॰ वि॰ [सं॰] इस कारण से । इस वजह से । इसालिये । इस वास्ते । इस हेतु । उ॰—शुचिते, पहनाकर चिनांशुक, कर सका न तुझे अत: दधिमुख ।— अनामिका, पृ, ११० ।
अत पु वि॰ [हि॰] दे॰ अति । 'सहचरि सरँन' मयंक बदन कौ मदनमोहिनी अत है ।—पोद्दार अभि॰ गे॰, पृ॰ ३९४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अत बन्धने इदित् भ्वा० पर० सक० सेट् । अन्तति । आन्तीत् “समन्तति कपोत इव गतधिमिति” वेदः ।
अत बन्धने भ्वादि० पर० सक० सेट् । अतति । आतीत् ।
अत प्रापणे, सातत्ये, गतौ च भ्वादि० पर० सक० सेट् । अतति । आतीत् । क्त अतितः । इन् (पदातिः) “अतिथिरभ्यतति गृहान् प्रति” इति वेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0097,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अत, इ बन्धने (इदित्वात् नुम् भ्वादिं सेट् परं) इति कविकल्पद्रुमः ॥ अतीति बन्धे । शेषो दीर्घा- दिरित्यन्यः । अतएव अन्त्यते ईन्त्यते । स्वमते तु अन्त्यते इन्त्यते । छन्दोऽनुरोधादुभयत्र इकारः ॥ इति दुर्गादासः ॥
अत ई बन्धने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
अत सातत्यगते । इति कविकल्पद्रुमः ॥ सातत्यगतं नैरन्तर्य्येण भ्रमणं प्रापणञ्च । अतति वायुः । अतति सूर्य्यो गगनं प्राप्नोतीत्यर्थः । इति दुर्गा- दासः ।
अतः, [स्] व्य, (एतस्मात्, एतद् + एतदोऽशिति पञ्चम्यर्थे तस् एतद्शब्दस्य अशादेशः) कारणं । अपदेशः । निर्द्देशः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-025-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अतम्अत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अत् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: अत (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अत् + अच् | अत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अत् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अतम् 📚 ➤ जाना, सदैव जाते रहना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: सातत्यगमने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अत 📚इस कारण से । इस वजह से । इसालिये । इस वास्ते । इस हेतु🟠🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अतम्: अत् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें