🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:50:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अत्री

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अत्री

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अत्री

अर्थ: अत्रि ऋषि

संस्कृत: सप्तर्षिषु एकः · पर्याय: मरीची

व्युत्पत्ति: अद्-त्रिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अत्रि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. अत्रि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. अत्री (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. अत्रि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  5. अत्रिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अत्रि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअत्रिःअत्रीअत्रयः
द्वितीयाअत्रिम्अत्रीअत्रीन्
तृतीयाअत्रिणाअत्रिभ्याम्अत्रिभिः
चतुर्थीअत्रयेअत्रिभ्याम्अत्रिभ्यः
पञ्चमीअत्रेःअत्रिभ्याम्अत्रिभ्यः
षष्ठीअत्रेःअत्र्योःअत्रीणाम्
सप्तमीअत्रौअत्र्योःअत्रिषु
सम्बोधनहे अत्रेहे अत्रीहे अत्रयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अत्रि
अत्रि
atri
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अत्रि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सप्तर्षियों में से एक । विशेष—ये ब्रह्मा के पुत्र माने जाते हैं । इनकी स्त्री अनुसूया थीं । दत्तात्रेय, दुर्वासा और सोम इनके पुत्र थे । इनका नाम दस प्रजापतियों में भी है ।
२. एक तारा जो सप्तर्षिमंडल में है ।
३. सात की संख्या (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अत्रि m. (for अत्-त्रि, fr. √ अद्), a devourer, RV. ii, 8, 5
N. of a great Ṛṣi, author of a number of Vedic hymns
(in astron.) one of the seven stars of the Great Bear
pl. (अत्रयस्) the descendants of Atri.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (17,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अत्रि a. [properly अत्त्रि, Uṇ. 4. 68, अदेस्त्रिनिश्च, अद्-त्रिन्] Devourer; Rv. 2. 8. 5. --त्रिः N. of a celebrated sage and author of many Vedic hymns. [He appears in the Vedas in hymns addressed to Agni, Indra, the Aśvins and the Viśvedevas. In the Svāyambhuva Manvantara he appears as one of the ten Prajāpatis or mind-born sons of Brahmā, being born from his eye. These sons having died by the curse of Śiva, Brahmā performed a sacrifice, at the beginning of the present Vaivasvata Manvantara, and Atri was born from the flames of Agni. Anasūyā was his wife in both lives. In the first she bore him three sons, Datta, Durvāsas and Soma; in the second she had two additional children, a son by name Aryaman and a daughter called Amalā. In the Rāmāyaṇa an account is given of the visit paid by Rāma and Sītā to Atri and Anasūyā in their hermitage, when they both received them most kindly; See Anasūyā. As a Ṛṣi or sage he is one of the seven sages who were all sons of Brahmā, and represents in Astronomy one of the stars of the Great Bear situated in the north. He is also the author of a code of laws known as अत्रिस्मृति or अत्रिसंहिता. In the Purāṇas he is said to have produced the moon from his eye, while he was practising austere penance, the moon being in consequence called अत्रिज, --जात, --दृग्ज, अत्रिनेत्रप्रसूत, --˚प्रभव, ˚भव &c.; cf. also अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः R. 2. 75 and अत्रेरिवेंदुः V. 5. 21.] --(pl.) descendants of Atri.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0038-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अत्रि(त्त्रि) पु० अद--त्रिन् “मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । ब्रह्मणोमानसाः पुत्रा वशिष्ठश्चेति सप्त ते इत्युक्ते सप्तर्षिमध्ये मुनिभेदे । “अग्निरत्रिं घर्म उरुष्ठदन्त इति श्रुतिः” । अत्र पक्षे वा तलोपे अत्रिरित्यपि । त्रिभिन्ने त्रि० बहुवचनान्तः । अस्य उत्तरदिशि तारारूपेणापि स्थितिः बृहत्संहितायामुक्ता यथा “एकावलीव राजति ससितोत्पलमालिनी सहासेव । नाथवतीव च दिव्यैः कौवेरी सप्तभिर्मुनिभिः ॥ ध्रुव- नायकोपदेशान्नरीनर्त्तीवोत्तरा भ्रमद्भिश्च । यैश्चारमहं तेषां कथयिष्ये वृद्धगर्गमतात् ॥ आसन्मघासु मुनयः शासति पृथ्वीं युधिष्ठिरे नृपतौ । षड्द्विकपञ्चद्वियुतः शककाल- स्तस्य राज्ञश्च ॥ एकैकस्मिन्नृक्षे शतं शतं ते चरन्ति वर्षा- णाम् । प्रागुत्तरतश्चैते सदोदयन्ते ससाध्वीकाः ॥ पूर्वे भागे भगवान् मरीचिरपरे स्थितो वशिष्ठोऽस्मात् । तस्या- ङ्गिरास्ततोऽत्रिस्तस्यासन्नः पुलस्त्यश्च ॥ पुलहः क्रतुरिति भगवानासन्नानुक्रमेण पूर्व्वाद्याः । तत्र वशिष्ठं मुनिवर- मुपाश्रितारुन्धती साध्वी ॥ उल्काशनिधूमाद्यैर्हता विवर्णा विरश्मयो ह्रस्वाः । हन्युः स्वं स्वं वर्गं विपुलाः स्निग्धाश्च तद्वृद्ध्यै” इति ॥ अत्रेर्वर्गाश्च तत्रैवोक्ता यथा [] “अत्रेः कान्तारभवा” इति । अधिकं सप्तर्षि शब्देदृश्यम् । अद--त्रिनि । अत्रीत्यप्यत्र उणादि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0111-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अत्रिः, पुं, (अत्ति स्म एकगण्डूषेणैव सर्व्वमेव गङ्गा- जलं पीतवान् अद् + कर्त्तरि तृन् दस्य तः । “मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । ब्रह्मणोः मानसाः पुत्त्राः वशिष्ठश्चेति सप्त ते” ॥ इति) सप्तर्षिमध्ये ऋषिविशेषः । स च ब्रह्मण- श्चक्षुषो जातः । तस्य भार्य्या कर्दममुनिकन्या अनसूया । पुत्त्रः दत्तः १ दुर्व्वासाः २ चन्द्रश्च ३ । इति श्रीभागवतं ॥ (यथा मनुः, -- [] “मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुं । प्रचेतसं वशिष्टञ्च भृगुं नारदमेव च” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-032-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अत्रि" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अत्रीअत्रि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: अत्रि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | अत्री (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अत्री 📚 ➤ अत्रि ऋषि
संस्कृत: सप्तर्षिषु एकः · पर्याय: मरीची

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अत्रि 📚सप्तर्षियों में से एक । विशेष—ये ब्रह्मा के पुत्र माने जाते हैं । इनकी…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें