🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:52:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अथर्वन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अथर्वनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अथर्वनः

अर्थ: अग्नि और सोम का उपासक पुरोहित

व्युत्पत्ति: अथ-ॠ-वनिप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अथर्वन् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. अथर्वन् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. अथर्वन् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अथर्वन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअथर्वाअथर्वाणौअथर्वाणः
द्वितीयाअथर्वाणम्अथर्वाणौअथर्वनः
तृतीयाअथर्वनाअथर्वभ्याम्अथर्वभिः
चतुर्थीअथर्वनेअथर्वभ्याम्अथर्वभ्यः
पञ्चमीअथर्वनःअथर्वभ्याम्अथर्वभ्यः
षष्ठीअथर्वनःअथर्वनोःअथर्वनाम्
सप्तमीअथर्वनिअथर्वनोःअथर्वसु
सम्बोधनहे अथर्वन्हे अथर्वाणौहे अथर्वाणः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अथर्वन्
अथर्वन्
atharvan
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अथर्वन् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक मुनि जो ब्रह्म के पुत्र और अग्नि को स्वर्ग से लानेवाले समझे जाते हैं ।
२. दे॰ अथर्व [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अथर्वन् m. (said to be fr. an obsolete word अथर्, fire), a priest who has to do with fire and Soma
N. of the priest who is said to have been the first to institute the worship of fire and offer Soma and prayers (he is represented as a Prajāpati, as Brahmā's eldest son, as the first learner and earliest teacher of the Brahma-vidyā, as the author of the Atharva-veda, as identical with Aṅgiras, as the father of Agni, &c.)
N. of Śiva, Vasiṣṭha [Kir. x, 10], Soma, Prāṇa
अथर्वन् m. n. (आ, अ) the fourth or Atharva-veda (said to have been composed by Atharvan, and consisting chiefly of formulas and spells intended to counteract diseases and calamities)
अथर्वन् m. pl. (अथर्वाणस्). descendants of Atharvan, often coupled with those of Aṅgiras and Bhṛgu
pl. the hymns of the Atharva-veda.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (17,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अथर्वन् m. [अथ-ऋ-वनिप् शकंध्वादि˚ Tv.; probably connected with some word like athar fire] 1 A priest who has to worship fire and Soma. --2 A Brāhmaṇa. --3 N. of the priest who is said to have first brought down fire from the heaven, offered Soma and recited prayers. [He is represented as the eldest son of Brahmā, sprung from his mouth; as a Prajāpati appointed by Brahmā to create and protect subordinate beings, who first learnt from Brahmā and then taught the Brahma-vidya and is considered to be the author of the Veda called after him. His wife was Śānti, daughter of Kardama Prajāpati. He had also another wife called Citti; he is also [] considered identical with Aṅgiras and father of Agni.] --4 Epithet of Śiva, Vasiṣṭha. --(pl.) Descendants of Atharvan; hymns of this Veda; जिष्णुं जैत्रैरथर्वभिः R. 17. 13. --र्वा-र्व m. n., ˚वेदः The Atharvaveda, regarded as the fourth Veda. [It contains many forms of imprecations for the destruction of enemies and also contains a great number of prayers for safety and averting mishaps, evils, sins or calamities, and a number of hymns, as in the other Vedas, addressed to the gods with prayers to be used at religious and solemn rites; cf. Mv. 2. 24 मूर्तिमभिरामघोरां बिभ्रदिवाथर्वणो निगमः. It has nine Śākhās and five Kalpas, and is comprised in 20 Kāṇḍas. The most important Brāhmaṇa belonging to this Veda is the Gopatha-Brāhmaṇa, and the Upaniṣads pertaining to it are stated to be 52, or, according to another account, 31.] [cf. Zend atharvan, Pers. āturbān.] --Comp. --अधिपः N. of बुध Mercury (सामवेदाधिपो भौमः शशिजो ऽ थर्ववेदराट्). --निधिः, --विद् m. receptacle of the (knowledge of) Atharvaveda, or conversant with it; गुरुणाऽथर्वविदा कृतक्रियः R. 8. 4, 1. 59; ( अथर्वविधिपदेन दुरितोपशमननिमित्तशांतिकपौष्टिकप्रवीणत्वं पौरोहित्योचितत्वं द्योत्यते Malli.) --भूताः (pl.) those who have become Atharvans, N. of the 12 Maharshis. --शिखा, --शिरस् n. [अथर्वणो वेदस्य शिखा शिर इव वा ब्रह्मविद्याप्रतिपादकत्वेन श्रेष्ठत्वात्] N. of an Upaniṣad dealing with Brahmavidyā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0039-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अथर्वन् पु० अथ + ऋ--वनिप् शक० । अथर्व्वनामकमुनिविशेषे, स च कल्पभेदे ब्रह्मणो ज्येष्ठः पुत्रः यथोक्तं मुण्डके । “ब्रह्मा देवानां प्रथमं संबभूवे” त्युपक्रम्य ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राहेत्युक्तम्” “अनेकेषु ब्रह्मणः सृष्टिप्रकारेषु अन्यतमस्य सृष्टिप्रकारस्य मुखे अयमथर्वा सृष्ट” इति भाष्यम् । “अथर्वणे यां प्रवदेत ब्रह्माथर्वा पुरोवाचाङ्गिरे इति” अथर्वायेत्युक्तेः अथर्वशब्दो- ऽदन्तोऽपि “सर्वे नान्ता अदन्ताः स्युरित्युक्तेः” पृषो० नलोपः । अथर्वणाऽधीतत्वात् वेदवेदे पु० । ततः तद्वेदाधीते वा ठक् आथर्वणिकः, अथर्वणा दृष्टं साम अण् आथर्वणम् । तेन प्रोक्तम् अधीयते कृतठको लुक् । अथर्वाणः । तत्प्रोक्ताध्यायिप्रभृतिष्वर्थेषु ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0111,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अथर्वनःअथर्वन् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अथर्वन् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | अथर्वन् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अथर्वनः 📚 ➤ अग्नि और सोम का उपासक पुरोहित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अथर्वन् 📚एक मुनि जो ब्रह्म के पुत्र और अग्नि को स्वर्ग से लानेवाले समझे जाते है…🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अथर्वनः: अथ-ॠ-वनिप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें