🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:29:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अदली

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अत्+अली

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अत्

अर्थ: खाने वाला, निगलने वाला

व्युत्पत्ति: अद्-क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अद् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. अद् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. अद् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. अद् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. अद् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  7. अद् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अद् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअद् / अत्अदौअदः
द्वितीयाअदम्अदौअदः
तृतीयाअदाअद्भ्याम्अद्भिः
चतुर्थीअदेअद्भ्याम्अद्भ्यः
पञ्चमीअदःअद्भ्याम्अद्भ्यः
षष्ठीअदःअदोःअदाम्
सप्तमीअदिअदोःअत्सु
सम्बोधनहे अद् / हे अत्हे अदौहे अदः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अली

अर्थ: बिच्छू

संस्कृत: भ्रमरः · पर्याय: मधुव्रत, मधुकर, मधुलिह्, मधुप, द्विरेफ

व्युत्पत्ति: अल्+ इनि (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अलिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. अलि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. अलि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अलिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअलीअलिनौअलिनः
द्वितीयाअलिनम्अलिनौअलिनः
तृतीयाअलिनाअलिभ्याम्अलिभिः
चतुर्थीअलिनेअलिभ्याम्अलिभ्यः
पञ्चमीअलिनःअलिभ्याम्अलिभ्यः
षष्ठीअलिनःअलिनोःअलिनाम्
सप्तमीअलिनिअलिनोःअलिषु
सम्बोधनहे अलिन्हे अलिनौहे अलिनः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अद्
अद्
ad
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अद् cl. 2. P. अत्ति, आद, अत्स्यति, अत्तुम्, to eat, consume, devour, Ved. Inf. अत्तवे, RV. : Caus. आदयति and ˚ते (once अदयते [ĀpŚr.]) to feed
अद् [cf. Lith. edmi; Slav. jamj for jadmj; Gk. ἔδω; Lat. edo; Goth. root AT pres. ita; Germ. essen; Eng. to eat, Arm. utem].
2. अद् mfn. ifc. ‘eating’, as मत्स्याद्, eating fish.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (17,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अद् {c2c} P. [अत्ति, आद, --जघास, अघसत्, अत्स्यति, अत्तुं, अन्न, -जग्ध, जग्ध्वा] 1 To eat, devour. --2 To destroy. --3 = अंद्, q. v. --Caus. To feed with, cause to eat; आदयत्यन्नं बटुना Sk. --Desid. जिघत्सति To wish to eat. [cf. L. edo, Gr. edo, Germ. essen, Eng. eat; Lith. edmi, Sans. admi, Goth. at, Zend ad]. With अव to satisfy by food, get rid of with feeding; (fig.) stop the mouth of. --आ to eat &c. --प्र --सं to use up, consume, devour; समदंत्यामिषं खगाः Bk. 18. 12. --वि to gnaw.
अद् --द a. (at the end of comp.) Eating, devouring; मांसाद carnivorous, feeding on flesh; so मत्स्य˚.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0040-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अत्अद् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | अद् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
अलीअलिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | अलि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अत् 📚 ➤ खाने वाला, निगलने वाला

अली 📚 ➤ बिच्छू
संस्कृत: भ्रमरः · पर्याय: मधुव्रत, मधुकर, मधुलिह्, मधुप, द्विरेफ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अद् 📚cl. 2. P. अत्ति, आद, अत्स्यति, अत्तुम्, to eat, consume, devour, Ved.…🔵🟣
अलिन् 📚m. ‘possessed of a sting’ (अल, q.v.), a (large black) bee, BhP. &c🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अलिन्
बिच्छू (२.५.१५) — द्रुण, वृश्चिक
भौंरे के और नाम (२.५.३२) — द्विरेफ, पुष्पलिह्, भृंग, षट्पद, भ्रमर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अदलीअत् + अलीजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अत्: अद्-क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)
  • अली: अल्+ इनि (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें