🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:58:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अदाकार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अद-+आकार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आकार

अर्थ: रूप, शक्ल, आकृति

संस्कृत: अभिप्रायानुरूपचेष्टा, आकृतिः · पर्याय: इङ्ग, इङ्गित

व्युत्पत्ति: आ-कृञ्-घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आकार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आकार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआकारःआकारौआकाराः
द्वितीयाआकारम्आकारौआकारान्
तृतीयाआकारेणआकाराभ्याम्आकारैः
चतुर्थीआकारायआकाराभ्याम्आकारेभ्यः
पञ्चमीआकारात् / आकाराद्आकाराभ्याम्आकारेभ्यः
षष्ठीआकारस्यआकारयोःआकाराणाम्
सप्तमीआकारेआकारयोःआकारेषु
सम्बोधनहे आकारहे आकारौहे आकाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आकार
आकार
ākāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मन के भाव प्रकट करने वाली चेष्टा (3.2.15) इंग · इंगित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आकार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. स्वरूप । आकृति । मूर्ति । रूप । सूरत ।
२. ड़ील डौल । कद
३. बनावट । संघटन ।
४. निशान । चिहन ।
५. चेष्टा ।
६. 'आ' वर्ण ।
७. बुलीव ।
८. प्रकार । ढंग । उ॰— सुंदर कर आनन समीप, अति राजत इहिं आकर । जलरह मनौ बैर बिधु सौं तजि, मिल्त लए उपहार ।— सूर॰, १० ।२८३ । यौ॰— अकारगुप्ति । आकारगोपन = हृदय या मन के भाव को कल्पित चेष्टा से छिपाना ।
आकार २ वि॰ रूपवाला । साकार । उ॰— कोई आकार कह कोई निराकर कह तत्व की छोड़ि नि:तत्व धाई । — कबीर रे॰, पृ॰ १८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-कार , ˚रण, &c. See आ-√ कृ.
1. आ-कार m. (ifc. f(आ). , R. i, 28, 24; Ragh. xii, 41) form, figure, shape, stature, appearance, external gesture or aspect of the body, expression of the face (as furnishing a clue to the disposition of mind), Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (126,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आकारः [आ-कृ-घञ्] 1 Form, shape, figure; द्विधा˚ of two forms or sorts; Pt. 3. 37. --2 Aspect, appearance, mien, countenance; आकारसदृशप्रज्ञः R. 1. 15, 16. 7; Ś. 1. --3 (Particularly) expression of the face, as giving a clue to one's inward thoughts or mental disposition; तस्य संवृतमंत्रस्य गूढाकारेंगितस्य च R. 1. 20; Pt. 1; भवानपि संवृताकारमास्तां V. 2; Ś. 7; Ki. 1. 14; साकारो निस्पृहः Pt. 3. 88 giving no clue to his inward thoughts, reserved; K. 233; Mv. 6; Ms. 7. 63, 8. 25-6. --4 Hint, sign, token. --5 Identity, oneness. --6 Recognition of identity (in Sān. phil.). --7 The letter आ. --Comp. --गुप्तिः, --गोपनं, --गूहनं dissimulation, suppressing all outward manifestation of the internal feelings.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0222-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकार पु० आ + कृ--घञ् । १ मूर्त्तौ, २ अवयवसंस्थानविशेषे च । आक्रियते आविष्क्रियते हृद्गतोभावोऽनेन आ- कृ--करणे घञ् । ३ हृद्गतभावावेदके मुखप्रसादवैवर्ण्यरूपे प्रीत्यप्रीतिसूचके देहचेष्टने । भावे घञ् । ४ हृद्गगतभावावेदने, ५ इङ्गिते च । “आकारश्छाद्यसानोऽपि न शक्योविनि- गूहितुम् । बलाद्धि विवृणोत्येव भावमन्तर्गतं नृणाम्” “आकारसदृशप्रज्ञः” रघुः । “तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढा- कारेङ्गितस्य च” रघुः । इङ्गितं हृहतोभावो बहिराकार आकृतिः” । सज्जनः । ६ तादात्म्ये ७ अभेदोपगमे च । आकरश्च सांख्यादिभतसिद्धः अभेदस्थानीयः पदार्थभेदः विषयिताविशेषो वा । “यत् संबद्धं सत् तदाकारोल्लेखि विज्ञानं तत् प्रत्यक्षमिति” सां० सू० । “सम्बद्धं भवत् सम्बद्धवस्त्वाकारधारि भवति यद्विज्ञानं बुद्धिवृत्तिस्तत् प्रत्यक्षम् स्वार्थसन्निकर्षजन्याकाराश्रयो वृत्तिः प्रत्यक्षमिति फलितम् । “वृत्तिः संबन्धार्थं सर्पती” त्यागामिसूत्रात् वृत्तेर्न सन्निकर्षजन्यत्वमित्याकाराश्रयग्रहणम् चक्षुरादि द्वारकबुद्धिवृत्तिश्च प्रदीपस्य शिखातुल्या बाह्यार्थसन्निकर्षा- नन्तरमेव तदाकारोल्लेखिनी भवतीति नासम्भवः” भा० । वेदान्तिभिरपि अन्तःकरणस्य सावयवत्वस्वीकारेण बुद्धि- वृत्तेस्तदाकारत्वमुररीकृतं यथोक्तं वेदा० परिभा० । “यथा तडागोदकं छिद्रान्निर्गत्य कुल्यात्यना केदारान् प्रविश्य तद्वदेव चतुष्कोणाद्याकारं भवति तथा तैजसमन्तःकर- णमपि चक्षुरादिद्वारा धटादिविषयदेशं गत्वा घटादि- विषयाकारेण परिणमते । स एव परिणामो वृत्ति- [] रित्युच्यते । अनुमित्यादिस्थले तु अन्तःकरणस्य न वह्न्यादिदेशगमनं वह्न्यादेश्चक्षुराद्यसन्निकर्षात् तथा चायं घटैत्यादि प्रत्यक्षस्थले घटादेस्तदाकारवृत्तेश्च बहि- रेकत्र देशे समवस्थानात् तदुभयावच्छिन्नं चैतन्यमेकमेव विभाजकयोरप्यन्तःकरणवृत्तिघटादिविषययोरेकदेशस्थितत्वेन भेदाजनकत्वात्” । सचाकारस्तेषां मते बाह्यवस्तुविषय- सत्त्वेन तत्सन्निकर्षेण सम्भवति । बाह्यवस्तुसत्त्वानङ्गीकर्तृमते तु अनादिवामनयैव तदाकारोल्लेख इति यथोक्तं सर्व्वदर्श- न स०” । “तस्मात् स्वव्यतिरिक्तग्राह्यविरहात्तदात्मिका बुद्धिः स्वयमेव स्वात्मरूपप्रकाशिका प्रकाशवदिति सिद्धम् । तदुक्तम् “नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति तस्या नानुभवोऽपरः । ग्राह्यग्राहकवैधुर्य्यात् स्वयं सैव प्रकाशते” इति । ग्राह्यग्राहकयोरभेदश्चानुमातव्यः यत् येन वेद्यते तत्ततो न भिद्यते यथा ज्ञाने- नात्मा, वेद्यन्ते ज्ञानेन नीलादयः । भेदे हि सत्यधुना अनेनार्थस्य सम्बन्धित्वं न स्यात् तादात्म्यस्य नियमहे- तोरभावात् तदुत्पत्तेरनियामकत्वात् यश्चायं ग्राह्य- ग्राहकसंवित्तीनां पृथगवभासः स एकस्मिंश्चन्द्रमसि द्वित्वावभास इव भ्रमः अत्राप्यनादिरविच्छिन्नप्रवाहा- ऽभेदवासनैव निमित्तम् । यथोक्तम् “सहोपालम्भ- नियमादभेदो नीलतद्धियोः । भेदश्च भ्रान्तिविज्ञानैर्दृश्ये- तेन्दाविवाद्वये” इति । अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा विपर्य्यासि- तदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यत इति” च । न च रसवीर्य्यविपाकादि समानमाशामोदकोपार्जि- तमोदकानां स्यादिति वेदितव्यं वस्तुतो वेद्यवेदकाकार- विधुराया अपि बुद्धेर्व्यवहर्तृ परिज्ञानानुरोधेन विभिन्नग्रा- ह्यग्राहकाकाररूपवत्तया तिमिराद्युपहताक्षाणां केशेन्द्र- नाडीज्ञानाभेदवदनाद्युपप्लववासनासामर्थ्याद्व्यवस्थोपपत्तेः पर्य्यनुयोगायोगात् । यथोक्तम् “अवेद्यवेदकाकारा यथा भ्रान्तैर्निरीक्ष्यते । विभक्तलक्षणाग्राह्यग्राहकाकारविप्लवाः । तथा कृतव्यवस्थेयं केशाद्रिज्ञानभेदवत् । यदा तदा न सञ्चोद्या ग्राह्यग
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकारः, पुं, (आ + कृ + घञ् ।) इङ्गितं । अभि- प्रायानुरूपचेष्टाविष्करणं । संकेत ठार इत्यादि भाषा । आकृतिः । मूर्त्तिः । इत्यमरः ॥ (“तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेङ्गितस्य च” । इति रघौ १ । २० । “आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च” । इति हितोपदेशे सुहृद्भेदः । मूर्त्तिः । “आकार- सदृशप्रज्ञः” । इति रघौ १ । १५ ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-161-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आकार" आता है (19)
रेखा सूत के आकार का लंबा गया हुआ चिह्न । दंडाकार चिह्न । डंड़ी । लकीरअंगवैकृत हृदय या मन के भाव को अंगों की चेष्टा से व्यक्ति करना । आकारप्रतिभास आकृति । आकारप्रतिच्छंद आकार । मूर्ति । प्रतिमा । चित्रव्यूहक आकार, रूपकता बनावट । आकारडौल किसी रचना का प्रारंभिक रूप । ढाँचा । आकार । ढंड्ढा । ठाट । ठट्टर । क्र…वर्प आकृति । आकार । रूपस्वरुप आकार । आकृति । शक्लगोलविद्या ज्योतिष विद्या का वह अंग जिससे पृथ्वी की गोलाई, आकार, विस्तार, चाल, ऋत…रूप किसी पदार्थ का वह गुण जिसका बोध द्रष्टा । को चक्षुरिंद्रिय द्बारा होता…अमति समयकलेवर शरीर । देह । चोला । मुहा॰—कलेवर चढ़ाना=महावीर, भैरव, गणेश आदि देवताओं …निरूपण प्रकाशखान खाने की क्रिया । भोजनपेश सामने । आगे । संमुख । मुहा॰—पेश आना = (१) बर्ताव करना । व्यवहार करना ।…कृशन मुक्ता । मोतीबित पु † संज्ञा पुं॰माडल आदर्श । प्रतिरूप । प्रतिमान

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अद-आकारसमास: अद + आकार कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: आकार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अदआकार 📚अद 📚आकार ➤ अद (खाने वाला, निगलने वाला) + आकार (रूप, शक्ल, आकृति)
संस्कृत: अभिप्रायानुरूपचेष्टा, आकृतिः · पर्याय: इङ्ग, इङ्गित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अद 📚or अदक, mfn. chiefly ifc., eating🔵🟣🟢🟤
आकार 📚स्वरूप । आकृति । मूर्ति । रूप । सूरत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आकार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अदाकारअद + आकारदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • अद-आकार = अद + आकार कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • आकार: आ-कृञ्-घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें