🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:53:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अदालती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अद-+अलती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अलती

अर्थ: भूषित करना, निवारण करना, पूरा करना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))

संस्कृत: भूषणपर्याप्तिवारणेषु

अंग्रेज़ी: to decorate, to satisfy, to fulfill, to get rid of, to complete

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अलत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: अल् + शतृ
  2. अलत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: अल् + शतृ
  3. अलत् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: अल् + शतृ
  4. अलति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. अलति (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. अलति (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अलत् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअलत् / अलद्अलतीअलन्ति
द्वितीयाअलत् / अलद्अलतीअलन्ति
तृतीयाअलताअलद्भ्याम्अलद्भिः
चतुर्थीअलतेअलद्भ्याम्अलद्भ्यः
पञ्चमीअलतःअलद्भ्याम्अलद्भ्यः
षष्ठीअलतःअलतोःअलताम्
सप्तमीअलतिअलतोःअलत्सु
सम्बोधनहे अलत् / हे अलद्हे अलतीहे अलन्ति

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अल् (भ्वादिगण) · अर्थ: भूषित करना, निवारण करना, पूरा करना (भूषणपर्याप्तिवारणेषु)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअलतिअलतःअलन्ति
मध्यमअलसिअलथःअलथ
उत्तमअलामिअलावःअलामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अलति · लिट्: आल · लुट्: अलिता · लृट्: अलिष्यति · लोट्: अलतात् · लङ्: आलत् · विधिलिङ्: अलेत् · आशीर्लिङ्: अल्यात् · लुङ्: आलीत् · लृङ्: आलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अलन · ण्वुल्: आलकः · तृच्: अलिता · ण्यत्: आल्यः · तव्य: अलितव्यः · अनीयर्: अलनीयः · क्त: अलितः · क्तवतु: अलितवान् · शतृ: अलन् · स्य-शतृ: अलिष्यन् · क्त्वा: अलित्वा · ल्यप्: प्राल्य · तुमुन्: अलितुम् · णमुल्: आलम् · घञ्: आलः · क्तिन्: अल्ति · क्वसु: आलिवान्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अद-अलतीसमास: अद + अलत् कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अलत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: अल् + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: अलत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: अल् + शतृ | अलत् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: अल् + शतृ

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अदअलती 📚अद 📚अलत् ➤ अद (खाने वाला, निगलने वाला) + अलत् (भूषित करना, निवारण करना, पूरा करना (वर्तमानकालिक कृदन्त (पर…)
संस्कृत: भूषणपर्याप्तिवारणेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अद 📚or अदक, mfn. chiefly ifc., eating🔵🟣🟢🟤
अलत् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अदालतीअद + अलतीदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • अद-अलती = अद + अलती कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • अलती: अल् + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें