🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:12:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अदिव्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अदि+व्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अदि

अर्थ: खाने वाला, निगलने वाला

व्युत्पत्ति: अद्-क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अद् (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  2. अद् (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  3. अद् (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अद् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअद् / अत्अदौअदः
द्वितीयाअदम्अदौअदः
तृतीयाअदाअद्भ्याम्अद्भिः
चतुर्थीअदेअद्भ्याम्अद्भ्यः
पञ्चमीअदःअद्भ्याम्अद्भ्यः
षष्ठीअदःअदोःअदाम्
सप्तमीअदिअदोःअत्सु
सम्बोधनहे अद् / हे अत्हे अदौहे अदः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

व्यः

अर्थ: आच्छादन करना, ढकना, सीना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: संवरणे

अंग्रेज़ी: to cover,to hide

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्या (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: व्ये + अच्
  2. व्या (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: व्ये + अच्
  3. व्या (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: व्ये + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — व्या (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्याःव्यौव्याः
द्वितीयाव्याम्व्यौव्यः
तृतीयाव्याव्याभ्याम्व्याभिः
चतुर्थीव्येव्याभ्याम्व्याभ्यः
पञ्चमीव्यःव्याभ्याम्व्याभ्यः
षष्ठीव्यःव्योःव्याम्
सप्तमीव्यिव्योःव्यासु
सम्बोधनहे व्याःहे व्यौहे व्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — व्ये (भ्वादिगण) · अर्थ: आच्छादन करना, ढकना, सीना (संवरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमव्ययतिव्ययतःव्ययन्ति
मध्यमव्ययसिव्ययथःव्ययथ
उत्तमव्ययामिव्ययावःव्ययामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: व्ययति · लट् (आत्मने.): व्ययते · लिट्: विव्याय · लिट् (आत्मने.): विव्ये · लुट्: व्याता · लुट् (आत्मने.): व्याता · लृट्: व्यास्यति · लृट् (आत्मने.): व्यास्यते · लोट्: व्ययतात् · लोट् (आत्मने.): व्ययताम् · लङ्: अव्ययत् · लङ् (आत्मने.): अव्ययत · विधिलिङ्: व्ययेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): व्ययेत · आशीर्लिङ्: वीयात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): व्यासीष्ट · लुङ्: अव्यासीत् · लुङ् (आत्मने.): अव्यास्त · लृङ्: अव्यास्यत् · लृङ् (आत्मने.): अव्यास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: व्यान · ण्वुल्: व्यायकः · तृच्: व्याता · यत्: व्येयः · तव्य: व्यातव्यः · अनीयर्: व्यानीयः · क्त: वीतः · क्तवतु: वीतवान् · शतृ: व्ययन् · स्य-शतृ: व्यास्यन् · शानच्: व्ययमानः · क्त्वा: वीत्वा · ल्यप्: प्रव्याय · तुमुन्: व्यातुम् · णमुल्: व्यायम् · घञ्: व्यायः · क्तिन्: वीति · क्वसु: विवीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अद्
अद्
ad
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अद् cl. 2. P. अत्ति, आद, अत्स्यति, अत्तुम्, to eat, consume, devour, Ved. Inf. अत्तवे, RV. : Caus. आदयति and ˚ते (once अदयते [ĀpŚr.]) to feed
अद् [cf. Lith. edmi; Slav. jamj for jadmj; Gk. ἔδω; Lat. edo; Goth. root AT pres. ita; Germ. essen; Eng. to eat, Arm. utem].
2. अद् mfn. ifc. ‘eating’, as मत्स्याद्, eating fish.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (17,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अद् {c2c} P. [अत्ति, आद, --जघास, अघसत्, अत्स्यति, अत्तुं, अन्न, -जग्ध, जग्ध्वा] 1 To eat, devour. --2 To destroy. --3 = अंद्, q. v. --Caus. To feed with, cause to eat; आदयत्यन्नं बटुना Sk. --Desid. जिघत्सति To wish to eat. [cf. L. edo, Gr. edo, Germ. essen, Eng. eat; Lith. edmi, Sans. admi, Goth. at, Zend ad]. With अव to satisfy by food, get rid of with feeding; (fig.) stop the mouth of. --आ to eat &c. --प्र --सं to use up, consume, devour; समदंत्यामिषं खगाः Bk. 18. 12. --वि to gnaw.
अद् --द a. (at the end of comp.) Eating, devouring; मांसाद carnivorous, feeding on flesh; so मत्स्य˚.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0040-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अदिअद् (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अद् (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन | अद् (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
व्यःव्या (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: व्ये + अच् 📚
अन्य सम्भावना: व्या (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: व्ये + अच् | व्या (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: व्ये + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अदि 📚 ➤ खाने वाला, निगलने वाला

व्यः 📚 ➤ आच्छादन करना, ढकना, सीना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: संवरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अद् 📚cl. 2. P. अत्ति, आद, अत्स्यति, अत्तुम्, to eat, consume, devour, Ved.…🔵🟣
व्या 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अदि: अद्-क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)
  • व्यः: व्ये + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें