🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:55:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अदेयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अदेयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अदेयः

अर्थ: "जो देने के लिये न हो, जो दिया न जा सके, जो दिया न जाना चाहिए"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अदेय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अदेय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअदेयःअदेयौअदेयाः
द्वितीयाअदेयम्अदेयौअदेयान्
तृतीयाअदेयेनअदेयाभ्याम्अदेयैः
चतुर्थीअदेयायअदेयाभ्याम्अदेयेभ्यः
पञ्चमीअदेयात् / अदेयाद्अदेयाभ्याम्अदेयेभ्यः
षष्ठीअदेयस्यअदेययोःअदेयानाम्
सप्तमीअदेयेअदेययोःअदेयेषु
सम्बोधनहे अदेयहे अदेयौहे अदेयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अदेय
अदेय
adeya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अदेय वि॰ [सं॰]
१. न देने योग्य । जिसे न दे सकें । उ॰—सकुच बिहगाइ माँगु नृप मोही । मोरे नहिं अदेय कछु अदेय कछु तोही ।— मानस, १ ।१४९ ।
२. (वह पदार्थ) जिसे देने को कोई बाध्य न किया जा सके । विशेष—नारद के अनुसार अन्वाहित, याचितक, रोग में प्रतिजात, सामान्य पदार्थ, स्त्री, पुत्र, परिवार होने पर सवस्व तथा निक्षेप, ये आठ पदार्थ नहीं देने चाहिए । इनको प्रतिज्ञा कर चुकने पर भी न दे । ऐसा करने पर वह राज्यापराधी समझा जाएगा । (नारद स्मृ॰ ४ ।४-५) । दक्ष के मन से स्त्री की संपत्ति को भी अदेय समझना चाहिए । मनु ने लिखा है कि जो लोग अदेय को ग्रहण करते है, या दुसरे व्यक्ति को देते है, उनको चोर के सदृश ही समझना चाहिए । यही बात नारद ने भी पुष्ट की है (ना॰ स्मृ॰ ४-१२) । याज्ञवल्कय ने कहा है कि स्त्री पु्त्र को छोड़कर अन्य पदार्थों को परिवार की आज्ञा से दे सकता है । या॰ स्मृति २-१७५ । इसी के सदृश वशिष्ट का मत है कि इकलौते पुत्र को न कोई दे सकता है न ले सकता है (व॰ स्मृ॰ १५, ३-४) । वशिष्ठ को दे कात्यायन भी पुष्ट करता है । वह लिखता है कि स्त्री पुत्र पर मिलकियत शासन के मामले है, न कि दान के मामले में ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-देय mfn. improper or unfit to be given
अ-देय n. an illegal gift.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (18,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अदेय a. Not to be given; what cannot or ought not to be given away; अदेयमासीत्त्रयमेव भूपतेः R. 3. 16. --यं That which it is not right or necessary to give. Wife, sons, deposits, and a few other things belong to this class: अन्वाहितं याचितकमाधिः साधारणं च यत् । निक्षेपः पुत्रदाराश्च सर्वस्वं चान्वये सति ॥ आपत्स्वपि च कष्टासु वर्तमानेन देहिना । अदेयान्याहुराचार्या यच्चान्यस्मै प्रतिश्रुतम् ॥ --Comp. --दानं an unlawful gift.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0042-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अदेय त्रि० न० त० । देयभिन्ने दानायोग्ये च । दानायोग्यञ्च पुत्त्रादि--“स्वं कुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुतादृते नान्वये सति सर्वस्वं यच्चान्यस्मै प्रतिश्रुतमिति” याज्ञ० “अन्वा- हितं याचितकमाधिः साधारणञ्च यत् । निक्षेपः पुत्रदाराश्च सर्वस्वञ्चान्वये सति । आपत्स्वपि च कष्टासु वर्त्तमानेन देहिना । अदेयान्याहुराचार्य्या यच्चान्यस्मै प्रतिश्रुतम्” इत्येवं स्मृतिनिषिद्धदाने वस्तुनि “योऽदत्तं प्रतिगृह्णाति यश्चादेयं प्रयच्छतीति” तदादानमपि स्मृतौ निषिद्धम् । “मद्यमदेयमपेयमग्राह्यमिति” स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0117,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अदेयःअदेय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अदेयः 📚 ➤ "जो देने के लिये न हो, जो दिया न जा सके, जो दिया न जाना चाहिए"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अदेय 📚न देने योग्य । जिसे न दे सकें🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें