🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:02:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अद्रिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अद्रिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अद्रिः

अर्थ: पहाड़

संस्कृत: पर्वतः, वृक्षः, सूर्यः · पर्याय: महीध्र, शिखरिन्, क्ष्माभृत्, अहार्य, धर

व्युत्पत्ति: अद्+क्रिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अद्रि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अद्रि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअद्रिःअद्रीअद्रयः
द्वितीयाअद्रिम्अद्रीअद्रीन्
तृतीयाअद्रिणाअद्रिभ्याम्अद्रिभिः
चतुर्थीअद्रयेअद्रिभ्याम्अद्रिभ्यः
पञ्चमीअद्रेःअद्रिभ्याम्अद्रिभ्यः
षष्ठीअद्रेःअद्र्योःअद्रीणाम्
सप्तमीअद्रौअद्र्योःअद्रिषु
सम्बोधनहे अद्रेहे अद्रीहे अद्रयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अद्रि
अद्रि
adri
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अद्रि पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ अद्रि] अद्रि । पर्वत । उ॰—अंबर बरषै धरती निपजै, अंद्रि बरषंदाई ।—रामानंद॰, पृ॰ १३ ।
अद्रि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पर्वत । पहाड़ ।
२. पत्थर (को॰) ।
३. पेड़ । वृक्ष (को॰) ।
४. विद्युत । बिजली (को॰) ।
५. मेघों का समुह (को॰) ।
६. मेघ । बादल (को॰) ।
७. सुर्य (को॰) ।
८. एक प्रकार की माप (को॰) ।
९. सात की संख्या [को॰] ।
१०. पृथु का एक पौत्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अद्रि m. (√ अद्, Uṇ.), a stone, a rock, a mountain
a stone for pounding Soma with or grinding it on
a stone for a sling, a thunderbolt
a mountain-shaped mass of clouds
a cloud (the mountains are the clouds personified, and regarded as the enemies of Indra)
a tree, L.
the sun, L.
N. of a measure
the number seven
N. of a grandson of Pṛthu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (19,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अद्रिः [अद्-क्रिन् Uṇ. 4. 65; according to Nir. fr. दॄ to tear or अद् to eat.] 1 A mountain. --2 A stone, especially one for pounding Soma with or grinding it on. --3 A thunderbolt (आदृणाति येन Nir.). --4 A tree. --5 The sun. --6 A mass of clouds (probably so called from its resemblance to a mountain); a cloud (आदरयितव्यो भवति ह्यसौ उदकार्थं Nir.) mostly Ved. --7 A kind of measure. --8 The number 7 --Comp. --ईशः, पतिः, नाथः &c. {1} the lord of mountains, the Himālaya. {2} N. of Śiva (Lord of Kailāsa). --कर्णी a plant (अपराजिता) Clitoria Ternatea Lin. --कीला [अद्रयः कुलपर्वताः कीलाः शंकव इव यस्याः] the earth. --(लः) N. of the mountain विष्कुंभ. --कुक्षिः a mountain cave, mountainside R. 2. 38. --ज a. [अद्रौ जायते; जण्-ड] produced from, or found among, mountains, mountain-born. --(जा) {1} a plant (सैंहली). {2} --कन्या, --तनया-सुता &c. Pārvatī. --(जं) red chalk (शिलाजतु). --जात a. mountain-born. --(तः) {1} forest conflagration. {2} the ‘Sun-born’, [] Haṃsa or Swan. {3} form. {4} the Supreme Being. --जूत, --दुग्ध Ved. [तृ. त.] expressed or extracted by means of stones. --तनया, --नंदिनी {1} N. of Pārvatī. {2} N. of a metre of 4 lines, each having 23 syllables. --द्विष्, --भिद् m. [अद्रिं द्वेष्टि भिनत्ति वा, द्विष्-भिद्-क्विप्] the enemy or splitter of mountains (or clouds personified), epithet of Indra. --द्रोणि-णी f. {1} a mountain valley. {2} a river taking its rise in a mountain. --पतिः --राजः &c. See ˚ईश. --बर्हस् a. Ved. [अद्रेर्बर्ह इव बर्हो यस्य] as strong or hard as a mountain; mountain-high (?). --बुध्न a. [अद्रेर्बुध्न इव बुध्नो यस्य] rooted in a mountain or rock; as hard as a stone or mountain. --भू a. [अद्रौ भवति जायते] mountain-born. --(भूः) N. of a plant ( आखुकर्णी or अपराजिता). --मातृ Ved. [ अद्रिः मेघः तज्जलं मिमीते, अद्रेर्माता वा मा-तृच्] producing water from clouds ( मघजलनिर्मातृ); having a mountain for the mother (?). --वह्निः forest conflagration. --शय्यः (having the mountain कैलास for his bed) N. of Śiva; cf. ˚ईश, ˚इंद्र, --शृंगं, --सानु mountain peak. --सुत (˚षुत), --संहत a. prepared or expressed by means of stones. --सारः [अद्रेः सार इव ष. त.] ‘the essence of mountains’, iron. (--a.) hard like a mountain; ˚मय made of iron or very hard.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0043-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अद्रि पु० अद--क्रिन् । पर्व्वते, तदवयवे प्रस्तरे ग्रावणि । वृक्षे, सूर्य्ये, मेघे, परिमाणभेदे च तद्भेदश्च परिमाणशब्दे वक्ष्यते तत्र ग्रावणि, अद्रिषुतः, मेघे “अद्रिमाता, पर्वते, दुहितरमनुकम्प्यामद्रिरादाय दोर्भ्यामिति” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0118,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अद्रिः, पुं, (अदिशदीति क्रिन् ॥) सूर्य्यः । पर्ब्बतः । वृक्षः । इत्यमरः ॥ परिमाणविशेषः । इति शब्द- रत्नावली ॥ (शाखी । मानभेदः । सप्ताङ्कः । पर्ब्बतमूषिका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-035-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अद्रि" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अद्रिःअद्रि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अद्रिः 📚 ➤ पहाड़
संस्कृत: पर्वतः, वृक्षः, सूर्यः · पर्याय: महीध्र, शिखरिन्, क्ष्माभृत्, अहार्य, धर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अद्रि 📚पु संज्ञा पुं॰ अद्रि । पर्वत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अद्रि
पर्वत के नाम (२.३.१) — महीध्र, शिखरी, क्ष्माभृत्, अहार्य, धर, पर्वत, गोत्र, गिरि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬