🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:17:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनक्षि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनक्षि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनक्षि

अर्थ: जोड़ना

संस्कृत: व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु

अंग्रेज़ी: to anoint, to polish, to smear

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अञ्ज् धातु (रुधादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. नक्ष् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
  3. अनक्षि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. अनक्षि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. अनक्षि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अञ्ज् (रुधादिगण) · अर्थ: जोड़ना (व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअनक्तिअङ्क्तःअञ्जन्ति
मध्यमअनक्षिअङ्क्थःअङ्क्थ
उत्तमअनज्मिअञ्ज्वःअञ्ज्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अनक्ति · लिट्: आनञ्ज · लुट्: अङ्क्ता · लृट्: अङ्क्ष्यति · लोट्: अङ्क्तात् · लङ्: आनक् · विधिलिङ्: अञ्ज्यात् · आशीर्लिङ्: अज्यात् · लुङ्: आञ्जीत् · लृङ्: आङ्क्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अञ्जन · ण्वुल्: अञ्जकः · तृच्: अङ्क्ता · ण्यत्: अञ्ज्यः · तव्य: अङ्क्तव्यः · अनीयर्: अञ्जनीयः · क्त: अक्तः · क्तवतु: अक्तवान् · शतृ: अञ्जन् · स्य-शतृ: अङ्क्ष्यन् · क्त्वा: अक्त्वा · ल्यप्: प्राज्य · तुमुन्: अङ्क्तुम् · णमुल्: अञ्जम् · घञ्: अङ्गः · क्तिन्: अक्ति · क्वसु: आजिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अञ्ज्
अञ्ज्
añj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अञ्ज् cl. 7. P. Ā. अनक्ति, अङ्क्ते, आनञ्ज, अञ्जिष्यति or अङ्क्ष्यति, आञ्जीत्, अञ्जितुम् or अङ्क्तुम्, to apply an ointment or pigment, smear with, anoint; to decorate, prepare; to honour, celebrate; to cause to appear, make clear, RV. i, 92, 1; to be beautiful, L.; to go, L. : Caus. अञ्जयत्, आञ्जिजत्, to smear with; to speak; to shine; to cause to go, L.
अञ्ज् [cf. Lat. ungo].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (11,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंज् {c7c} P. (rarely Ā.) (अनक्ति or अंक्ते, आनंज, अंजिष्यति-अंक्ष्यति, अंजित्वा-अंक्त्वा-अक्त्वा, अंजितुं, अंक्तुं, अक्त) 1 To anoint, smear with, bedaub. --2 To make clear, show, represent, characterize; मा नांजी राक्षसीर्मायाः Bk. 9. 49 --3 To go. --4 To shine, be beautiful. --5 To honour, celebrate. --6 To decorate. --Caus. 1 To smear with, नांजयंतीं स्वके नेत्रे Ms. 4. 44. --2 To speak or shine. --3 To cause to go. [cf. Zend anj; L. unctum, ungo.] --With अधि to fit out, equip, furnish. --आ {1} to anoint, smear. {2} to smooth, polish, prepare. {3} to honour, respect. --नि {1} to smear. {2} to conceal or hide oneself. --प्रति {1} to smear. {2} to adorn, decorate. --सं {1} to smear. {2} to fit out, equip, harness. {3} to honour. {4} to join together, to consume, devour; to adorn, decorate, beautify (mostly Ved. in these senses). {5} to unite, to put together, compose.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0026-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनक्षिअञ्ज् धातु (रुधादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नक्ष् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे | अनक्षि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनक्षि 📚 ➤ जोड़ना
संस्कृत: व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अञ्ज् 📚cl. 7. P. Ā. अनक्ति, अङ्क्ते, आनञ्ज, अञ्जिष्यति or अङ्क्ष्यति, आञ्जी…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬