🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:42:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनिङ्ग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अन्-+इङ्ग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इङ्ग

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इङ्ग् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. इङ्ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. इङ्ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — इङ्ग् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमइङ्गतात् / इङ्गताद् / इङ्गतुइङ्गताम्इङ्गन्तु
मध्यमइङ्ग / इङ्गतात् / इङ्गताद्इङ्गतम्इङ्गत
उत्तमइङ्गानिइङ्गावइङ्गाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: इङ्गति · लिट्: इङ्गाञ्चकार · लुट्: इङ्गिता · लृट्: इङ्गिष्यति · लोट्: इङ्गतात् · लङ्: ऐङ्गत् · विधिलिङ्: इङ्गेत् · आशीर्लिङ्: इङ्ग्यात् · लुङ्: ऐङ्गीत् · लृङ्: ऐङ्गिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: इङ्गन · ण्वुल्: इङ्गकः · तृच्: इङ्गिता · ण्यत्: इङ्ग्यः · तव्य: इङ्गितव्यः · अनीयर्: इङ्गनीयः · क्त: इङ्गितः · क्तवतु: इङ्गितवान् · शतृ: इङ्गन् · स्य-शतृ: इङ्गिष्यन् · क्त्वा: इङ्गित्वा · ल्यप्: प्रेङ्ग्य · तुमुन्: इङ्गितुम् · णमुल्: इङ्गम् · घञ्: इङ्गः · क्तिन्: इङ्क्ति · क्वसु: इङ्गाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इङ्ग्
इङ्ग्
iṅg
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इङ्ग् cl. 1. P., ep. Ā. इङ्गति, -ते (Dhātup. v, 46), to go, go to or towards; to move or agitate, MBh.; Bhag. : Caus. P. इङ्गयति, to move, agitate, shake, RV. i, 167, 45; ŚBr.; (in Gr.) to divide or separate the members of a compound word, use a word or bring it into such a grammatical relation that it is considered इङ्ग्य See below, RPrāt.;
इङ्ग् [cf. Hib. ing, ‘a stir, a move’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (164,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इंग् {c1c} U. (इंगति-ते, इंगितुं, इंगित) 1 To move, shake, be agitated; यथा दीपो निवातस्थो नेंगते Bg. 6. 19, 14. 23; त्वया सृष्टमिदं विश्वं यच्चेंगं यच्च नेंगति Mb. --2 To go, move. --Caus. 1 To move, agitate, shake. --2 (In gram.) To separate the members of a compound; cf. इंग्य below.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0274-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अन्-इङ्गसमास: अन् + इङ्ग् नञ्-तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: इङ्ग् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: इङ्ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | इङ्ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अन्इङ्ग 📚अन् 📚इङ्ग् ➤ अन् (नञ् (निषेध)) + इङ्ग् (जाना)
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अन् 📚संस्कृत व्याकरण में यह निषेधार्थक ' नञ्' अव्यय का स्थानादेश है और अभाव…🟠🔵🟣
इङ्ग् 📚cl. 1. P., ep. Ā. इङ्गति, -ते (Dhātup. v, 46), to go, go to or towards…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अन्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अनिङ्गअन् + इङ्गहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

  • अन्-इङ्ग = अन् + इङ्ग नञ्-तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें