🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:32:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनीकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनीकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनीकः

अर्थ: सेना,सैन्यपंक्ति,सैनिक दस्ता ,दल

संस्कृत: युद्धम्, सेना · पर्याय: बल, ध्वजिनी, वाहिनी, सेना, पृतना

व्युत्पत्ति: अन्+ईकन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनीक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनीक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनीकःअनीकौअनीकाः
द्वितीयाअनीकम्अनीकौअनीकान्
तृतीयाअनीकेनअनीकाभ्याम्अनीकैः
चतुर्थीअनीकायअनीकाभ्याम्अनीकेभ्यः
पञ्चमीअनीकात् / अनीकाद्अनीकाभ्याम्अनीकेभ्यः
षष्ठीअनीकस्यअनीकयोःअनीकानाम्
सप्तमीअनीकेअनीकयोःअनीकेषु
सम्बोधनहे अनीकहे अनीकौहे अनीकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनीक
अनीक
anīka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनीक, ससि समिप आई । जन् सभीत दै अँकोर, राखे जुग रुचिर मोर, कुंडल छबि निरखि चोर सकुचत अधिकाई ।— तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ४०५ ।
अनीक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सेना । फौज ।
२. समूह । झुंड़ ।
३. युद्ध । संग्रांम । लड़ाई ।
अनीक २पु वि॰ [सं॰ अ=नही.+फा॰ नेक, हिं॰ नीक] जो अच्छा न हो । बुरा । खराब ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनीक m. n. (√ अन्), face
appearance, splendour, edge, point
front, row, array, march
army, forces
war, combat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (30,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनीकः --कं [अनिति जीवत्यनेन; अन्-ईकन् Uṇ. 4. 16-17] 1 Army, forces; troop, host; दृष्ट्वा तु पांडवानीकं Bg. 1. 2; पदातींश्च महीपालः पुरोऽनीकस्य योजयेत् H. 3. 80. --2 A collection, group, mass; नवांबुदानीकमुहूर्तलांछने R. 3. 53. --3 Battle, fight, combat. --4 A row, line, marching column. --5 Front, head; chief; रथेषु नोऽ नीकेष्वधिश्रियः Rv. 8. 20. 12. (सेनामुखेषु); अग्निर्वै देवानामनीकं Śat. Br.; अग्निमनीकं कृत्वा. --6 Face, countenance, ibid. (मुखं) (तस्य प्राणवायुनिस्सारणात् तथात्वं); splendour; brilliance; form (तेजस्); स्वनीक Rv. 7. 2. 23, 3. 6 (mostly Ved. in these two senses). --7 Edge, point. --Comp. --स्थः {1} a warrior, combatant. {2} a sentinel, (armed) watch. {3} an elephant-driver, or its trainer. {4} a war-drum or trumpet. {5} a signal, mark, sign.
अनीकः --कं [अनिति जीवत्यनेन; अन्-ईकन् Uṇ. 4. 16-17] 1 Army, forces; troop, host; दृष्ट्वा तु पांडवानीकं Bg. 1. 2; पदातींश्च महीपालः पुरोऽनीकस्य योजयेत् H. 3. 80. --2 A collection, group, mass; नवांबुदानीकमुहूर्तलांछने R. 3. 53. --3 Battle, fight, combat. --4 A row, line, marching column. --5 Front, head; chief; रथेषु नोऽ नीकेष्वधिश्रियः Rv. 8. 20. 12. (सेनामुखेषु); अग्निर्वै देवानामनीकं Śat. Br.; अग्निमनीकं कृत्वा. --6 Face, countenance, ibid. (मुखं) (तस्य प्राणवायुनिस्सारणात् तथात्वं); splendour; brilliance; form (तेजस्); स्वनीक Rv. 7. 2. 23, 3. 6 (mostly Ved. in these two senses). --7 Edge, point. --Comp. --स्थः {1} a warrior, combatant. {2} a sentinel, (armed) watch. {3} an elephant-driver, or its trainer. {4} a war-drum or trumpet. {5} a signal, mark, sign.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0066-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनीक पु० न० अनित्यनेन अन--ईकन् अर्द्धर्चादि । सैत्ये, तस्य हि जीवनरक्षकत्वम् । न नीयते अपसार्य्यतेऽस्मात् । नी--क्विप् ब० कप् ह्रस्वाभावः । युद्धे, ततोहि प्रायोमरणा- न्नपुनरावृत्तिः । “रथेषुवोऽनीकेष्वधिश्रिय” इति ऋ० ८, २०, १२ अनीकेषु सेनामुखेष्विति भा० । “दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्य्योधनस्तदेति” गीता मुखे, तस्य प्राणवायुनिःसा- रणद्वारत्वात् तथात्वम् “अग्नेरनीकमपआविवेशापामिति” यजु० ८, २४, “अनीकं मुखमिति” वेददीपः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0169,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनीकः, पुं, क्ली, (नास्ति नीः स्वर्गप्रापको यस्मात् । कप्, अर्द्धर्च्चादित्बात् पुंस्त्वं क्लीवत्वञ्च ।) युद्धं, सैन्यं । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-047-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनीकःअनीक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनीकः 📚 ➤ सेना,सैन्यपंक्ति,सैनिक दस्ता ,दल
संस्कृत: युद्धम्, सेना · पर्याय: बल, ध्वजिनी, वाहिनी, सेना, पृतना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनीक 📚ससि समिप आई । जन् सभीत दै अँकोर, राखे जुग रुचिर मोर, कुंडल छबि निरखि च…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अनीक
सेना के नाम (२.८.७८) — ध्वजिनी, वाहिनी, सेना, पृतना, अनीकिनी, चमू, वरूथिनी, बल
युद्ध के और नाम (२.८.१०४) — मृध, आस्कन्दन, संख्य, समीक, साम्परायिक, समर, रण, कलह

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें