🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:31:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनुशयी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनुशयी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनुशयी

अर्थ: अनुरक्त, भक्त, श्रद्धालु

व्युत्पत्ति: अनुशय+णिनि (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनुशयिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अनुशयिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. अनुशयी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनुशयिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनुशयीअनुशयिनौअनुशयिनः
द्वितीयाअनुशयिनम्अनुशयिनौअनुशयिनः
तृतीयाअनुशयिनाअनुशयिभ्याम्अनुशयिभिः
चतुर्थीअनुशयिनेअनुशयिभ्याम्अनुशयिभ्यः
पञ्चमीअनुशयिनःअनुशयिभ्याम्अनुशयिभ्यः
षष्ठीअनुशयिनःअनुशयिनोःअनुशयिनाम्
सप्तमीअनुशयिनिअनुशयिनोःअनुशयिषु
सम्बोधनहे अनुशयिन्हे अनुशयिनौहे अनुशयिनः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनुशयिन्
अनुशयिन्
anuśayin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-शयिन् mfn. having the consequence of an act, connected as with a consequence
devotedly attached to, faithful
repentant, penitent, regretful, sorry for
hating deeply.
indifferent to everything, Kap.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (39,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुशय, --शयिन् &c. See under अनुशी.
अनुशयिन् a. 1 Devotedly attached to, faithful. --2 Repentant, penitent, regretful, sorry. --3 Hating intensely. --4 Connected as with a consequence. --5 Enjoying the fruits of deeds; epithet of the soul.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0082-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुशयिन् पु० अनु + शीङ्--इनि । यावत्कर्मक्षयं चन्द्रलोके स्थित्वा सावशेषे एव कर्म्मणि पश्चात्तापान्विततया भूमि- लोके जन्मग्रहणायागन्तुं प्रवृत्ते जीवे । “यो यी ह्यन्नमत्ति अनुशयिभिः तदंशेन भावितत्वात् संस्कृतत्वाच्च संश्लिष्ट- [] रेतःसिगिति” छा० भा० । तस्य रेतःसिगाकृत्याः पूर्व्व- सम्मूतत्वात् तद्रूपेण गर्भाशयमनुप्रविष्टोऽनुशयी रेतःसिगा- कृतिर्भवतीति आनन्द० । पश्चात्तापयुते त्रि० । पुण्षस्य अनुशयत एव भुक्तभोगायाः प्रकृतेस्त्यागः श्रुतावप्युक्तः । “अजामेकां लोहितशक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां स्वरूपाः । अजोह्येको जुषमाणोऽनुशेते जरात्येनां भुक्त- भोगामजोऽन्य इति “यं संपद्य जहात्यजामनुशयी सुप्तः कुलायं यथेति” भाग० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0187-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनुशयीअनुशयिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अनुशयिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | अनुशयी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनुशयी 📚 ➤ अनुरक्त, भक्त, श्रद्धालु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनुशयिन् 📚mfn. having the consequence of an act, connected as with a consequence🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अनुशयी: अनुशय+णिनि (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें