🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:51:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनृतः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनृतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनृतः

अर्थ: "जो सत्य न हो, "

संस्कृत: पर्याय: वितथ, अलीक, कूट

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनृत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनृत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनृतःअनृतौअनृताः
द्वितीयाअनृतम्अनृतौअनृतान्
तृतीयाअनृतेनअनृताभ्याम्अनृतैः
चतुर्थीअनृतायअनृताभ्याम्अनृतेभ्यः
पञ्चमीअनृतात् / अनृताद्अनृताभ्याम्अनृतेभ्यः
षष्ठीअनृतस्यअनृतयोःअनृतानाम्
सप्तमीअनृतेअनृतयोःअनृतेषु
सम्बोधनहे अनृतहे अनृतौहे अनृताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनृत
अनृत
anṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
खेती (2.9.2)
झूठा वचन (1.6.23) वितथ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनृत १ वि॰ [सं॰]
१. मिथ्या । झूठा ।
२. अन्यथा । विपरीत । उ॰—तोहिं स्याम हम कहा दिखावैं । अमृत कहा अनृत गुण प्रगटै सो हम कहा बतावैं । सूर॰, १० ।२०६६ ।
अनृत २ संज्ञा पु॰ [सं॰]
१. मिथ्या । असत्य । झूठा ।
२. कृषि । खेती [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्-ऋत mf(आ)n. not true, false
अन्-ऋत n. falsehood, lying, cheating
agriculture, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (42,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनृत a. [न. त.] 1 Not true, false (words); ˚तं धनं Ms. 4. 170 wrongly got; प्रियं च नानृतं ब्रूयात् 4. 138. --तं Falsehood, lying, cheating; deception, fraud; सत्यानृते अवपश्यञ्जनानां Rv. 7. 49. 3; ऋतानृते Ms. 1. 29; साक्ष्येऽनृतं वदन् 8. 97; oft. in comp.; पशु˚, भूमि˚, गो˚, पुरुष˚ giving false evidence in the matter of &c.; Ms. 9. 71; cf. also: पंच कन्यानृते हंति दश हंति गवानृते । शतमश्वानृते हंति सहस्रं पुरुषानृते ॥ Pt. 3. 108. अनृत personified is the son of अधर्म and हिंसा, husband and brother of निकृति, father of भय, नरक, माया and वेदना Viṣṇu P. --2 Agriculture (opp. सत्य); Ms. 4. 5. --Comp. --देव a. whose gods are not true (Sāy.); [] Rv. 7. 104. 14; not playing fairly (?). --वदनं, --भाषणं, --आख्यानं lying, falsehood. --वादिन्, --वाच् a. a liar. --व्रत a. false to one's vows or promises.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0086-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनृत न० न ऋतम् । सत्यभिन्ने मिथ्याभूते । “यद्वाहमभिदु- द्रोह यद्वा शेप उतानृतमिति” ऋ० १, २३, २२ । “प्रियञ्च [] नानृतं ब्रूयादेष धर्म्मः सनातन” इति मनुना मिथ्याभूतं प्रियवाक्यमपि निषिद्धं तत्र साक्ष्यनृतभाषणस्यातीवनिन्द्यता यथा “यावतो बान्धवान् यस्मिन् हन्ति साक्ष्येऽनृतं वद- न्निति” “एषामन्यतमे स्थाने यः साक्ष्यमनृतं वदेदिति” च मनुः । “ये च पाषकृतां लोका महापातकिनां तथा । अग्निदानाञ्च ये लोकाः ये च स्त्रीबालधातिनाम् । स तान् सर्व्वानवाप्नोति यः साक्ष्यमनृतं वदेदिति” या० । “ब्रूहि साक्षित्! ययातत्त्वं लम्बन्ते पितरस्तव । तव वाक्यमुदीक्ष्यैवमुत्पतन्ति पतन्ति च ॥ भग्नो मुण्डः कपाली च भिक्षार्थं क्षुत्पिपासितः । अन्धशत्रुकले गच्छेद् यस्तु साक्ष्यनृतं वदेत् ॥ पञ्च कन्यानृते हन्ति दश हन्ति गवा- नृते । शतमश्वानृ हन्ति, सहस्रं पुरुषानृते ॥ वशि० स० । क्वचिद्विपये तदपवादः । “वर्णिनां हि बधो यत्र तत्र साक्ष्य- नृतं वदेदिति” या० । “प्राणात्यये सर्व्वधनापहारे विप्रस्य चार्थे ह्यनृतं वदेच्च । विवाहकाले रतिसंप्रयोगे पञ्चानृता- न्याहुरपातकानि भा० क० प० । कृषिकर्मणि न० मे० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0192-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनृतं, क्ली, (न ऋतं नञ्समासः ।) कृषिः । मिथ्या । इत्यमरः ॥ विवाहादिपञ्चकेष्वनृतं न पापजनकं । यथा, -- “विवाहकाले रतिसंप्रयोगे प्राणात्यये सर्व्वधनापहारे । विप्रस्य चार्थे ह्यनृतं वदेत पञ्चानृतान्याहुरपातकानि” ॥ इति महाभारते कर्णपर्ब्बणि अर्जुनं प्रति श्रीकृष्ण- वचनं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-053-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनृत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनृतःअनृत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनृतः 📚 ➤ "जो सत्य न हो, "
संस्कृत: पर्याय: वितथ, अलीक, कूट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनृत 📚मिथ्या । झूठा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अनृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें