🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:15:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अन्यत्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अन्यत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अन्यत्

अर्थ: दूसरा, भिन्न, और सामान्यतः दूसरा, और

संस्कृत: भिन्नार्थकाः · पर्याय: भिन्नार्थक, अन्यतर, एक, त्व, इतर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अन्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अन्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. अन्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अन्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअन्यत् / अन्यद्अन्येअन्यानि
द्वितीयाअन्यत् / अन्यद्अन्येअन्यानि
तृतीयाअन्येनअन्याभ्याम्अन्यैः
चतुर्थीअन्यस्मैअन्याभ्याम्अन्येभ्यः
पञ्चमीअन्यस्मात् / अन्यस्माद्अन्याभ्याम्अन्येभ्यः
षष्ठीअन्यस्यअन्ययोःअन्येषाम्
सप्तमीअन्यस्मिन्अन्ययोःअन्येषु
सम्बोधनहे अन्यत् / हे अन्यद्हे अन्येहे अन्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अन्य
अन्य
anya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अन्य वि॰ [सं॰] दूसरा । और कोई । भिन्न । गैर । पराया । उ॰—असुर सुर नाग नर यक्ष गंधर्व खग रजनिचर सिद्ध ये चापि अन्ये । —तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ४८७ । यौ.—अन्यजात । अन्यमनस्क । अन्यान्य । अन्योन्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अन्य (3), अम्, n. inexhaustibleness (as of the milk of cows), AV. xii, 1, 4 (cf. अन्या.).
2. अन्य अस्, आ, अत् other, different
other than, different from, opposed to (abl. or in comp.)
another
another person
one of a number
अन्य अन्य or एक अन्य, the one, the other
अन्यच् च, and another, besides, moreover
अन्य [cf. Zend anya; Armen. ail; Lat. alius; Goth. aljis, Theme alja; Gk. ἄλλος for ἄλϳο-ς; cf. also ἔνιοι].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (45,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्य a. [अन् अघ्न्यादि˚ य; अन्यः, न्यस्मै, ˚स्मात्; n. अन्यत् &c.] 1 Another, different, other (भिन्न); another, other (generally); स एव त्वन्यः क्षणेन भवतीति विचित्रमेतत् Bh. 2. 40; अन्यदेव भागधेयमेते निर्वपंति Ś. 2; सर्वमन्यत् everything else; किमुतान्यहिंस्राः R. 2. 62; changed, altered; संप्रत्यन्ये वयं Bh. 3. 66 quite different persons; oft. in comp. अन्यसंगात्, अनन्यपरायण, अनन्यसाधारण &c. --2 Other than, different from, else than (with abl. or as last member of comp.); नास्ति जीवितादन्यदभिमततरमिह सर्वजंतूनां K. 35; कोस्ति धन्यो मदन्यः Bv. 4. 37; उत्थितं ददृशेऽन्यच्च कबंधेभ्योन किंचन R. 12. 49; किमन्यदस्याः परिषदः श्रुतिप्रसादनतः Ś. 1; oft. used in addition to ऋते or विना; ऋते समुद्रादन्यः को बिभर्ति वडवानलं Pt. 5. 35; किं नु खलु मे प्रियादर्शनादृते शरणमन्यत् Ś. 3. --3 Another person, one different from self (opp. स्व, आत्मीय); वासश्च धृतमन्यैर्न धारयेत् Ms. 4. 66. --4 Strange, unusual, extraordinary; [] अन्य एव स प्रकारः K. 168; अन्या जगद्धितमयी मनसः प्रवृत्तिः Bv. 1. 69; धन्या मृदन्यैव सा S. D. --5 Ordinary, any one; निरातंकः कन्यामन्योपि याचते Mv. 1. 31; cf. इतर. --6 Additional, new, more; अन्यान् दशसुवर्णान्प्रयच्छ Mk. 2 another ten (coins); अन्यदन्यन्नलिनदलशयनं K. 157 new and new (changing every now and then); अन्यस्मिन् दिवसे another day; one of a number (with gen.); अन्यच्च moreover, besides, and again (used to connect sentences together); एक-अन्य the one the other; Me. 78; see under एक also; अन्य-अन्य one-another; अन्यः करोति अन्यो भुंक्ते one does, another suffers; अन्यन्मुखे अन्यन्निर्वहणे Mu. 5; अन्यदुप्तं जातमन्यत् Ms. 9. 40, 99; 8. 204; कर्णे लगति चान्यस्य प्राणैरन्यो वियुज्यते Pt. 1. 305; अन्यदुच्छृंखलं सत्त्वमन्यच्छास्त्रनियंत्रितं Śi. 2. 62; अन्य-अन्य-अन्य &c. one, another, third, fourth &c.; जल्पंति सार्धमन्येन पश्यंत्यन्यं सविभ्रमाः । हृद्गतं चिंतयंत्यन्यं प्रियः को नाम योषिताम् Pt. 1. 135; मनस्यन्यदवचस्यन्यत् कर्मण्यन्यद्दुरात्मनाम्; (in pl.) केचित्-अन्ये some-others; एके-अन्ये-तथान्ये Ms. 10. 70; 4. 9; 12. 123. [cf. L. alius; Gr. allos for aljos, Zend anya]. --Comp. --अर्थ a. having a different meaning, sense, or purpose. --असाधारण a. not common to others, peculiar. --आश्रयण a. going or passing over to another. --उदर्य a. born from another. --(र्यः) a step-mother's son, a half-brother. --(र्या) a half-sister. --ऊढा a. married to another; another's wife. --कारुका a worm bred in excrement ( शकृत्कीटः). --क्षेत्रं {1} another field. {2} another or foreign territory. {3} another's wife. --ग, गामिन् a. {1} going to another. {2} adulterous, unchaste; वणिजां तु कुलस्त्रीव स्थिरा लक्ष्मीरनन्यगा Ks. 21. 56; 19. 27. --गोत्र a. of a different family or lineage. --चित्त a. having the mind fixed on some thing or some one else; see ˚मनस्. --ज --जात a. of a different origin. --जन्मन् n. another life or existence, regeneration, metempsychosis. --दुर्वह a. difficult to be borne by others. --देवत, --त्य, --दैवत्य a. addressed or referring to another deity (as a Vedic Mantra). --धर्मन् a. having another or different property. [] --(र्मः) different property or characteristic. --धी a. whose mind is turned away from God. --नाभि a. belonging to another family. --पदार्थः {1} another substance. {2} the sense of another word; ˚प्रधानो बहुव्रीहिः the Bahuvrīhi compound essentially depends on the sense of another word. --पर a. {1} devoted to another or something else. {2} expressing or referring to something else. --पुष्टा, --भृता ‘reared by another,’ epithet of the cuckoo, which is supposed to be reared by the crow (called अन्यभृत्); अप्यन्यपुष्टा प्रतिकूलशब्दा Ku. 1. 45; कलमन्यभृतासु भाषितं R. 8. 59. --पूर्वा [अन्यः पतिः पूर्वो यस्याः] {1} a woman already promised or betrothed to another. {2} a remarried widow (पुनर्भू) see अनन्यपूर्व. --बीज, --बीजसमुद्भव, --समुत्पन्न an adopted son (born from other parents), one who may be adopted as a son for want of legitimate issue. --भृत् m. a crow (rearing another, it being supposed to sit on the eggs of the cuckoo and to rear its young ones), cf. Ś. 5. 22. --मनस्, --मनस्क, --मानस a. {1} having the mind fixed on something else; inattentive. {2} fickle, versatile, unsteady; अन्यमनसः स्त्रियः H. 1. 111 absentminded; possessed by a demon. --मातृजः a half-brother (born of another mother) Y. 2. 139. --राजन्, --राष्ट्रीय a. subject to another king or kingdom (Ved.). --रूप a. having another form, changed, altered; पद्मिनीं वान्यरूपां Me. 83. --(पं) another or changed form; ˚पेण in another form. --लिंग, --ग, --क a. following the gender of another word (i. e. the substantive), an adjective; ऊषवानूषरो द्वावप्यन्यलिंगौ Ak. --वादिन् a. {1} giving false evidence. {2} a defendant in general. --वापः the cuckoo leaving the eggs in the nests of other birds. --विवर्धित a. = पुष्ट a cuckoo. --व्रत a. following other (than Vedic) observances, devoted to other gods, infidel. --शाखः --खकः a Brāhmaṇa who has gone over to another school (of religion &c.); an apostate. --संक्रांत a. fixed on or transferred to another (woman); ˚हृदयः आर्यपुत्रः M. 3, 4. --संगमः intercourse with another; illicit intercourse. --साधारण a. common to many others. --स्त्री another's wife, a woman not one's own. [In Rhetoric she is [] considered as one of three chief female characters in a poetical composition, the other two being स्वीया and साधारणी स्त्री. अन्या may be either a damsel or another's wife. The ‘damsel’ is one not yet married, who is bashfu
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्य त्रि० अन--अघ्न्यादि० य । भिन्ने, सदृशे च । “उत्थितं दृदृशेऽन्यच्च कबन्धेभ्यो न किञ्चनेति” रघुः । “शरीरेण समं नाशं सर्वमन्यद्धि गच्छति” हितो० । “अन्यदुच्छृङ्खलं सत्वमन्यच्छास्त्रनियन्तितमिति” माघः धन्यास्तागुणरत्नरोहणभुवोधन्यामृदन्यैव सेति” सा० द० सदृशे अन्योक्तिः मुख्यत्वेऽस्य सर्वनामता । “नान्वये सति सर्व्वस्वं यच्चान्यस्मै प्रतिश्रुतमिति” या० । “व्याप्तिः साध्यवदन्यस्मिन्निति” भाषा० । “वृत्रहन्नन्येषां या शत- क्रतोरिति ऋ० ८, ३३, १४, अत्यस्मित् यूपे, निदधाति । रेत इति ऋ० ३, ५५, १७ । द्वन्द्वेऽन्त्यस्य न तत्कार्य्यम्, “साध्वन्यानां सखिद्विषे” इति मु० बो० जसि तु वा साध्यन्ये--साध्वन्याः । तस्येदमित्यर्थे छ दुक् । अन्यदीयः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0213,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्यः, त्रि, (अन् + बाहुल्यात् यः ।) असदृशः । इति मेदिनी ॥ परः । (“चातकतापशरण्यो जलधरभिन्नो भवे भवेत्को- ऽन्यः” । इति नीतिमाला । “सोऽयमन्येन वेगादुद्दामेन द्विरदपतिना सन्निपत्याभियुक्तः” । इति उत्तरचरिते ।) तत्पर्य्यायः । भिन्नः । २ अन्य- तरः । ३ एकः । ४ त्वः । ५ इतरः ६ । इत्यमरः ॥ विलक्षणः । ७ । इति जटाधरः ॥ एकतरः ८ । नोमः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-060-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अन्य" आता है (15)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अन्यत्अन्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अन्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | अन्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अन्यत् 📚 ➤ दूसरा, भिन्न, और सामान्यतः दूसरा, और
संस्कृत: भिन्नार्थकाः · पर्याय: भिन्नार्थक, अन्यतर, एक, त्व, इतर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अन्य 📚दूसरा । और कोई । भिन्न । गैर । पराया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें