🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:26:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपगीत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपगीत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपगीत

अर्थ: शब्द करना, गाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: शब्दे · पर्याय: गान

अंग्रेज़ी: to sing

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + गै + क्त
  2. गीत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + गै + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गीत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागीतःगीतौगीताः
द्वितीयागीतम्गीतौगीतान्
तृतीयागीतेनगीताभ्याम्गीतैः
चतुर्थीगीतायगीताभ्याम्गीतेभ्यः
पञ्चमीगीतात् / गीताद्गीताभ्याम्गीतेभ्यः
षष्ठीगीतस्यगीतयोःगीतानाम्
सप्तमीगीतेगीतयोःगीतेषु
सम्बोधनहे गीतहे गीतौहे गीताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गै (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना, गाना (शब्दे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगायतिगायतःगायन्ति
मध्यमगायसिगायथःगायथ
उत्तमगायामिगायावःगायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गायति · लिट्: जगौ · लुट्: गाता · लृट्: गास्यति · लोट्: गायतात् · लङ्: अगायत् · विधिलिङ्: गायेत् · आशीर्लिङ्: गेयात् · लुङ्: अगासीत् · लृङ्: अगास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गान · ण्वुल्: गायकः · तृच्: गाता · यत्: गेयः · तव्य: गातव्यः · अनीयर्: गानीयः · क्त: गीतः · क्तवतु: गीतवान् · शतृ: गायन् · स्य-शतृ: गास्यन् · क्त्वा: गीत्वा · ल्यप्: प्रगाय · तुमुन्: गातुम् · णमुल्: गायम् · घञ्: गायः · क्तिन्: गीति · क्वसु: जगिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गीत
गीत
gīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गीत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह वाक्य, पद या छंद यो गाया जाता हो । गाने की चीज । गाना । विशेष— संगीत शास्त्र के अनुसार जो वाक्य धातु और मात्रायुक्त हो वही गीत कहलाता है । गीत दो प्रकार का होता है— वैदिक और लौकिक । वैदिक गीत को साम कहते हैं । (दे॰ साम) सारा मामवेद ऐसे ही हीतों से भरा हुआ है । लौकिक गित भी दो भागों में विभक्त है— मार्ग और देशी । शुद्ध राग और रागिनियाँ मार्ग के अंतर्गत हैं और आजकल के चलते गाने (दादरा, टप्पा, गजल, ठुमरी, आदि) देशी कहलाते हैं । गीत के दो भेद और हैं—यंत्र और गातू ।
गीत २ वि॰
१. गाया हुआ ।
२. घोषित । कथित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गीत mfn. (√ गै) sung, chanted, praised in songs, Mn. ix, 42; MBh. &c.
गीत n. singing, song, VS. xxx; TBr. iii; ŚBr. iii, vi; Āp. &c.
N. of four hymns addressed to Kṛṣṇa
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (356,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गीत p. p. [गै-क्त] 1 Sung, chanted (lit.); आर्ये साधु गीतं Ś. 1; चारणद्वंद्वगीतः शब्दः Ś. 2. 14. --2 Declared, told, said; गीतश्चायमर्थोंऽगिरसा Māl. 2; (see under गै also). --तं Singing, a song; तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः Ś. 1. 5; गीतमुत्सादकारि मृगाणां K. 32. --Comp. --अयनं a means or instrument of singing, i. e. a lute, flute &c. --क्रमः the arrangement of a song. --ज्ञ a. versed in the art of singing. --प्रिय a. fond of song or music. --(यः) an epithet of Śiva. --(या) N. of one of the Mātṛs attending on Skanda. --मोदिन् m. a Kinnara. --शास्त्रं the science of music.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0459-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गीत न० गे--गाने भावे क्त । गाने स्वरविशेषनिष्पाद्ये शब्दभेदे । तच्च द्विविधं लौकिकं वैदिकञ्च तत्र गान- शब्द वदिकगानलक्षणादिकमुक्तं लौकिमधुनोच्यते । “धातुमात्रासमायुक्तं गीतमित्युच्यते बुधैः । तत्र नादात्मकोधातुर्मात्रा ह्यक्षरसञ्चयः” । तद्धिविधं यया “गीतञ्च द्विविधं प्रोक्तं यन्त्रगात्रविभागतः । यन्त्रं स्याद्वेणुवीणादि गात्रन्तु मुखजं मतम् । निवन्ध- मनिवन्धञ्च गीतं द्विविधमुच्यते । अनिवन्धं भवे- द्गीतं वर्णादिनियमं विना । तद्वा गमकधात्वाद्यै रनिवन्धं विनाकृतम् । निवन्धञ्च भनेद्गीतं तालमान रसाञ्चितम् । छन्दोगमकधात्वाद्यैर्वर्णादिनियमैः कृ- तम् । ऋग्भिः पाठ्यमभूद्गीतं सामभ्यः समपद्यत । यजुर्भ्योऽभिनया जाता रसाश्चाथर्वणः स्मृताः । अथ संगीतलक्षणम् “तालवाद्यानुगं गीतं नटीभिर्यत्र गीयते नृत्यस्यानुग तं रङ्गे तत्सङ्गीतकमुच्यते । सङ्गीतकेन रम्येण सुखं यस्य न चेतसि । मनुष्य- वृषभो लोके विधिनैव स वञ्चितः । संसारदुःख दग्धानामुत्तमानामनुग्रहात् । प्रभुणा शङ्करेणात्र गीतवाद्यं प्रकाशितम् । गीतं वाद्यं तथा नृत्यं तौर्य्य- त्रिकमिदं मतम् । तूर्य्यशब्दोमृदङ्गे स्यात् मुर- [] जेऽपि च दृश्यते । गीतज्ञो यदि गीतेन नाप्नोति परमं पदम् । रुद्रत्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते । गीतेन हरिणा रङ्गं प्राप्नुवन्त्यपि पक्षिणः । वनादायान्ति फणिनः शिशवो न रुदन्ति च । हृदि चमत्कृतये किमतः परं फणिवरोऽश्वतरो वत पञ्चमः । अपि मृता यदवाप मदालसां मधुरगीतवशीकृतशङ्करः । परमानन्दविबर्द्धनमभिमतफल वशीकरणम् । सकल- जनचित्तहरणं विमुक्तिवीजं परं गीतम्” । “शुद्धशाल- गसङ्कीणभेदाद्गीतं त्रिधा मतम् । एला साद्यभवा सपा- ठकर तत् पञ्चतानेश्वरः कैराते स्वरचक्रपालविजया पत्रं त्रिभङ्गितया । टेङ्कावर्णसरःपुटौ द्विपदिका सुक्ता- वलीमाहकालम्बोदण्डकवर्त्तनीति कथिताः शुद्धासु ते विंशतिः” सङ्गीतदा० । एलादीनामेतेषां विंशति संख्य- कानां प्रबन्धगीतानामङ्गानि षट् भवन्ति यथा “पदं तानो विरुदश्च तालः पाठः स्वरस्तथा । एलादीनां षड- ङ्गानि कथितानि विरिञ्चिना । पौनरुक्त्यं न देशीये गीते दोषोऽभिजायते । शीघ्रोच्चारेण वर्णानां तथा चैव प्रसा- रणे । लिङ्गान्यत्वे विसन्धौ च संयुक्ताक्षरमोक्षणे । परिवर्त्ते ऽक्षराणाञ्च ह्रस्वदोर्घव्यतिक्रमे” । शालगसूत्रं यथा “ध्रुवकोमण्डकश्चैव प्रतिमण्डोनिसारुकः । वासकः प्रतिलाभश्च तथान्या चैकतालिका । यतिश्च झुमरि श्चेति शालगं सूत्रमीरितम्” । सङ्कीर्णसूत्रं यथा “चैत्रोमङ्गलकस्तथा न गणिका चर्च्चातिनाटोन्नवी दोहा स्याद्वहुलस्तथागुरुबलो गीता च गोविस्तथा । हेम्नो- फोप्यथ कारिका त्रिपदिकेत्येतानि कामद्विषा संक्षे- पेण चतुर्द्दश प्रकृटितान्यत्राधमानि क्रमात्” सङ्गीतदा० । अधिकम् उल्लोप्यशब्दे १३७३ पृ० दृश्यम् । स्वार्थे क तत्रार्थे “काव्यालापाश्च ये केचित् गीतकान्यखिलानि च । शब्दमूर्त्तिधरस्यैते विष्णोरंशा महात्मनः” अग्निपु० । कर्म्मणि क्त । २ शब्दिते मेदि० । ३ स्तुते ४ गान- कर्म्मणि कृतगाने त्रि० । “गीता सुगीता कर्त्तव्या” गानशब्दे उदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2593-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गीतं, क्ली, (गीयते इति । गै गाने + भावे क्तः ।) गानम् । इत्यमरः । १ । ६ । २५ ॥ तस्य लक्षणं यथा, “धातुमातुसमायुक्तं गीतमित्युच्यते बुधैः । तत्र नादात्मको धातुर्मातुरक्षरसञ्चयः ॥” * ॥ तद्द्विविधं यथा, -- “गीतञ्च द्विविधं प्रोक्तं यन्त्रगात्रविभागतः । यन्त्रं स्याद्वेणुवीणादि गात्रन्तु मुखजं मतम् ॥” अपि च । “निबद्धमनिबद्धञ्च गीतं द्विविधमुच्यते । [] अनिबद्धं भवेद्गीतं वर्णादिनियमं विना ॥ यद्बा गमकधातुज्ञैरनिबद्धं विना कृतम् । निबद्धञ्च भवेद्गीतं तालमानरसाञ्चितम् ॥ छन्दो गमकधातुज्ञैर्वर्णादिनियमैः कृतम् ॥ ऋग्भिः पाठ्यमभूद्गीतं सामभ्यः समपद्यत । यजुर्भ्योऽभिनया जाता रसाश्चाथर्व्वणः स्मृताः ॥” अथ संगीतलक्षणम् । “तालवाद्यानुगं गीतं नटीभिर्यत्र गीयते । नृत्यस्यानुगतं रङ्गे तत् सङ्गीतकमुच्यते ॥” * ॥ अथ गीतप्रशंसा । “सङ्गीतकेन रम्येण सुखं यस्य न चेतसि । मनुष्यवृषभो लोके विधिनैव स वञ्चितः ॥ संसारदुःखदग्धानामुत्तमानामनुग्रहात् । प्रभुणा शङ्करेणात्र गीतवाद्यं प्रकाशितम् ॥ गीतं वाद्यं तथा नृत्यं तौर्य्यत्रिकमिदं मतम् । तूर्य्यशब्दो मृदङ्गे स्यात् मुरजेऽपि च दृश्यते ॥ गीतज्ञो यदि गीतेन नाप्नोति परमं पदम् । रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥ गीतेन हरिणा रङ्गं प्राप्नुवन्त्यपि पक्षिणः । वनादायान्ति फणिनः शिशवो न रुदन्ति च ॥ कृतिचमत्कृतये किमतः परं फणिवरोऽश्वतरो वत पञ्चमः । अपि मृतां यदवाप मदालसां मधुरगीतवशीकृतशङ्करः ॥ परमानन्दविवर्द्धनमभिमतफलं वशीकरणम् । सकलजनचित्तहरणं विमुक्तिबीजं परं गीतम् ॥ गीतं पीनपयोधरा समदना नारी विचित्रा कथा रम्यं हर्म्म्यतलं सुधांशुकिरणप्रोद्दीपिता यामिनी । चित्तज्ञाः सुहृदः सुताः सुमनसो भक्ताः पुनः सेवकाः शुद्धं गीतफलं कवित्वमतुलं संसारसारा मताः ॥” “शुद्धशालगसङ्कीर्णभेदाद्गीतं त्रिधा मतम् ।” शुद्धसूत्रं विंशतिर्यथा, -- “एला सोऽद्यभवा सपाढकरणं तत्पञ्चतालेश्वरः कैरातस्मरचक्रपालविजया गद्यं त्रिभङ्गिस्तथा । ढेङ्कीवर्णसरः पुटौ द्विपदिका मुक्तावली माहका लम्बो दण्डकवर्त्तनीति कथिताः शुद्धास्तु ते विंशतिः ॥” एलादीनामेतेषां विंशतिसंख्यकानां प्रबन्धगीता । नामङ्गानि षट् भवन्ति । तथा च । “पदं तानो विरूदश्च तालः पाढः स्वरस्तथा । एलादीनां षडङ्गानि कथितानि विरिञ्चिना ॥ पौनरुक्त्यं न देशीये गीते दोषोऽभिजायते । शीघ्रोच्चारेण वर्णानां तथा चैव प्रसारणे ॥ लिङ्गान्यत्वे विसन्धौ च संयुक्ताक्षरमोक्षणे । परिवर्त्तेऽक्षराणाञ्च ह्रस्वदीर्घव्यतिक्रमे ॥” * ॥ अथ शालगसूत्रम् । “ध्रुवको मण्डकश्चैव प्रतिमण्डो निसारुकः । वासकः प्रतिलाभश्च तथान्या चैकतालिका ॥ यतिश्च झुमरिश्चेति शालगं सूत्रमीरितम् ॥” * ॥ अथ सङ्कीर्णसूत्रम् । चैत्रोमङ्गत्मकस्तथा न गणिका चर्च्चातिनाटोन्नवी [] दोहा स्याद्बहुलस्तथा गुरुबलो गीता च गोविस्तथा । हेम्नोकोऽप्यथ कारिका त्रिपदिकेत्येतानि काम- द्बिषा संक्षेपेण चतुर्द्दशः प्रकटितान्यत्राधमानि क्रमात् ॥ इति सङ्गीतदामोदरः ॥ (सङ्गीतस्यान्यद्विवरणं गानशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ गीयते स्म इति । गै शब्दे + कर्म्मणि क्तः ।) शब्दिते त्रि । इति मेदिनी । ते । १६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-330-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गीत" आता है (22)
गान गाने की क्रिया । संगीत । गाना । यौ॰—गानाविद्या = संगीत कलागीति गान । गीतगीथा गीत । गानावासकर्णी वह कक्ष जहाँ सार्वजनिक प्रदर्शन, नृत्य, गीत, कुश्ती आदि किए जायँगीतक गीत । गानाहोरिल † संज्ञा पुं॰ नवजात बालक । नया पैदा लड़का । (गीत)नगमासंजी गाना । गीतउपहार भेंट । नजर । नजरानानिबंध बंधनअभिधान नाम । लकबगीतिका एक मात्रिक छंद जिसके प्रत्येक चरण में २६ मात्राएँ होती है, १४ तथा १२ य…कामज वासना से उत्पन्नकैशिकी नाटक की चार वृत्तियों में से एक । विशेष— यह वृत्ति श्रृंगार—रस—प्रधान …प्रगीत गाया हुआ । जो गाया गया होसंगीतक विभिन्न स्वरों या वाद्यों का पारस्परिक मेलभोगवान् साँपअपश्रुति एक ही धातु या शब्द में अथवा एक ही प्रत्यय या विभक्ति के योग में निष्पन…मदनमहोत्सव प्राचीन काल का एक उत्सव जो चैत्र शुक्ल द्वादशी से चतुर्दशी पर्यत होता …नगमा मधुर स्वरसलोन सलोना वि॰मलोला मानसिक व्यथा । दुःख । रंजग व्यंजन के ? में कवर्ग का तीसरा वर्ण । इसका उच्चारणस्थान कंठ है और शिक्…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपगीतगीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + गै + क्त 📚
अन्य सम्भावना: गीत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + गै + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपगीत 📚 ➤ शब्द करना, गाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: शब्दे · पर्याय: गान

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गीत 📚वह वाक्य, पद या छंद यो गाया जाता हो । गाने की चीज । गाना । विशेष— संगी…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गीत
प्रतिध्वनि (१.६.२८) — प्रतिश्रुत्, प्रतिध्वान, गान

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अपगीत: अप + गै + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें