🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:48:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपथ्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपथ्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपथ्यः

अर्थ: "अयोग्य, अनुचित, असंगत, घृणित"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपथ्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपथ्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपथ्यःअपथ्यौअपथ्याः
द्वितीयाअपथ्यम्अपथ्यौअपथ्यान्
तृतीयाअपथ्येनअपथ्याभ्याम्अपथ्यैः
चतुर्थीअपथ्यायअपथ्याभ्याम्अपथ्येभ्यः
पञ्चमीअपथ्यात् / अपथ्याद्अपथ्याभ्याम्अपथ्येभ्यः
षष्ठीअपथ्यस्यअपथ्ययोःअपथ्यानाम्
सप्तमीअपथ्येअपथ्ययोःअपथ्येषु
सम्बोधनहे अपथ्यहे अपथ्यौहे अपथ्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपथ्य
अपथ्य
apathya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपथ्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] व्यवहार जो स्वास्थ्य का हानिकारक हो । रोग बढ़ानेवाला आहार विहार ।
अपथ्य १ वि॰
१. जो पथ्य न हो । स्वास्थ्यनाशक ।
२. अहितकर ।
३. बुरा । खराब । अयुक्त (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-पथ्य mfn. unfit
unsuitable
inconsistent
(in med.) unwholesome as food or drink in particular complaints.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (49,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपथ्य a. [न. त.] 1 Unfit, unsuited, improper, inconsistent, obnoxious; अकार्यं कार्यसंकाशमपथ्यं पथ्यसंमितं Rām. --2 (In medicine) Unwholesome, unsalutary (as food, regimen &c.); संतापयंति कमपथ्यभुजं न रोगाः H. 3. 117; भवति पुरुषस्य व्याधिर्मरणं सेविते अपथ्ये, राजापथ्ये पुनः सेविते सकलकुलं नश्यति Mu. 6. --3 Bad, unlucky. --Comp. --कारिन् a. an offender; एवमपथ्यकारिषु तीक्ष्णदंडो राजा; राज ˚री क्षपणकः; अनुभव राजापथ्यकारित्वस्य फलं Mu. 1 an enemy or traitor to the king.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0106-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपथ्य न० पथ्ये वैद्यकोक्तभोजनादिनियमाय नीत्युक्ताचाराय वा हितम् यत् न० त० । वैद्यकोक्तिमुल्लङ्घ्य, अनिष्टे मोजनादौ अहिताचारे च “अकार्य्यं कार्य्यसङ्काशमपथ्यं पथ्यमस्मेतम्” रामा० । “संतापयन्ति किमपथ्यभुजं न रोगा” इति वै० । पथ्यापथ्ये च सुश्रुते दर्शिते यथा “अथातो हिताहितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः । यद्वायोः पथ्यं तत्पित्तस्यापथ्यमित्यनेन हेतुना न किञ्चिद्द्रव्य- मेकान्तेन हितमहितं वास्तीति” केचिदाचार्य्या ब्रुवते तत्तु न सम्यक् । इह खलु यस्माद् द्रव्याणि स्वभावतः संयोगतश्चैकान्तहितान्येकान्ताहितानि हिताहितानि च भवन्ति । तत्रैकान्तहितानि जातिसात्म्यात् सलिल- घृतदुग्धौदनप्रभृतीनि । एकान्ताहितानि दहनपचन- मारणादिषु प्रवृत्तान्यग्निक्षारविषादीनि । संयोगादप- राणि विषतुल्यानि भवन्ति । हिताऽहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत्पित्तस्यापथ्यमित्यतः सर्व्वप्राणिनामयमाहारार्थं वर्ग उपदिश्यते । तद्यथा रक्तशालिषष्टिककङ्गुकमुकु- न्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदककालकाशनकपुष्पककर्दमकशकुना- हृतसुगन्धककलमनीवारकोद्रवोद्दालकश्यामाकगोधूमवेणुयवा- दयः । एणहरिणकुरङ्गमृगमातृकाश्वदंष्ट्राकरालक्रकर- कपोतलावतित्तिरिकपिञ्जलवर्त्तीरवर्त्तिकादीनां मांसानि । मुद्गवनमुद्गमकुष्ठकलायमसूरमङ्गल्यचणकहरेण्वाढकीसतीनाः । चिल्लीवास्तूकसुनिषण्णकजीवन्तीतण्डुलीयकमण्डूकपर्ण्यः । गव्यं घृतं सैन्धवदाडिमामलकमित्येष वर्गः सर्वप्राणिनां सामान्यतः पथ्यतमः । तथा ब्रह्मचर्य्या-निवातशयनो- ष्णोदकनिशास्वप्नव्यायामाश्चैकान्ततः पथ्यतमाः । एकान्त- हितान्येकान्ताहितानि प्रागुपदिष्टानि ॥ हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत्पित्तस्यापथ्यमिति ॥ संयोगतस्त्वप- राणि विषतुल्यानि भवन्ति । तद्यथा । वल्लीफलकवक- करीराम्लफललवणकुलत्थपिण्याकदधितैलविरोहिपिष्टशुष्क शाकाजाविकमांसमद्यजाम्बवचिलिचिममत्स्यगोधावराहांश्च नैकध्यमश्नीयात् पयसा । रोगं सात्म्यञ्च देशञ्च कालं देहञ्चबुद्धिमान् । अवेक्ष्या- ग्न्यादिकान् भावान् रोगवृत्तेः प्रयोजयेत् । अवस्थान्तर- [] बाहुल्याद्रोगादीनां व्यवस्थितम् । द्रव्यं नेच्छन्ति भिषज इच्छन्ति स्वस्थरक्षणे । द्वयोरन्यतरादाने वदन्ति विषदुग्ध- योः । दुग्धस्यैकान्तहिततां विषमेकान्ततोऽहितम् ॥ एवं युक्तरसाद्येषु द्रव्येषु सलिलादिषु । एकान्तहिततां विद्धि वत्स! सुश्रुत! नान्यथा ॥ अतोऽन्यान्यपि संयोगादहितानि वक्ष्यामः ॥ न च विरूढधान्यैर्व्वसामधुपयोगुडमाषैर्व्वा ग्राम्यानूपोदकपिशि- तादीनि चाभ्यवहरेत् । न पयोमधुभ्यां रोहिणीशाकं जातु शाकं वाश्नीयात् । बलाकां वारुणीकुल्माषाभ्याम् । काकमाचीं पिप्पलीमरिचाभ्यां, नाडीभङ्गशाककुक्कुटदधीनि च नैकध्यम् । मधु चोष्णोदकानुपानं पित्तेन वा मांसानि । सुराकृशरपायसांश्च नैकध्यम् । सौवीरकेण सह तिल- शष्कुलीम् । मत्स्येः सहेक्षुविकारान् ॥ गुडेन काकमाचीं, मधुना मूलकं, गुडेन वाराहं, मधुना च सह विरुद्धम् । क्षीरेण मूलकम् । आम्रजाम्बवश्वाविच्छूकरसगोधाश्च सर्व्वांश्च- मत्स्यान्विशेषेण चिलिचिमं पयसा । कदलीफलं ताल- फलेन, पयसा, दध्ना, तक्रेण वा । लकुचफलं पयसा, दध्ना, माषसूपेन वा मधुना, घृतेन च प्राक् पयसः पयसोऽन्ते वा । अतः कर्म्मविरुद्धान् वक्ष्यामः ॥ कपोतान् सर्षपतैल- भृष्टान्नाद्यात् । कपिञ्जलमयूरलावतित्तिरिगोधाश्चैरण्ड- दार्वग्निसिद्धा एरण्डतैलसिद्धा वा नाद्यात् । कांस्यभाजने दशरात्रपर्य्युषितं सर्पिर्म्मधु चोष्णैरुष्णे वा । मत्स्यपरि- पचने शृङ्गवेरपरिपचने वा सिद्धां काकमाचीम् । तिल- कल्कसिद्धमुपोदिकाशाकम् । नारिकेलेन वराहवसापरि- भृष्टां बलाकाम् । भासमङ्गारशू
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपथ्यं, त्रि, (पथ्ये वैद्योक्तभोजनादिनियमाय नीत्यु- क्ताचाराय वा हितं यत् ततो नञ्समासः ।) पथ्यभिन्नं । अहितं । यथा, -- “यत्पथ्यं यदपथ्यञ्च वक्ष्यते रक्तपित्तिनां” । इति पथ्यापथ्यग्रन्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-063-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपथ्यःअपथ्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपथ्यः 📚 ➤ "अयोग्य, अनुचित, असंगत, घृणित"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपथ्य 📚व्यवहार जो स्वास्थ्य का हानिकारक हो । रोग बढ़ानेवाला आहार विहार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें