🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:23:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपनयनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपनयनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपनयनः

अर्थ: अन्याय, अनुचित व्यवहार

व्युत्पत्ति: अप-नयनः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपनयन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपनयन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपनयनःअपनयनौअपनयनाः
द्वितीयाअपनयनम्अपनयनौअपनयनान्
तृतीयाअपनयनेनअपनयनाभ्याम्अपनयनैः
चतुर्थीअपनयनायअपनयनाभ्याम्अपनयनेभ्यः
पञ्चमीअपनयनात् / अपनयनाद्अपनयनाभ्याम्अपनयनेभ्यः
षष्ठीअपनयनस्यअपनयनयोःअपनयनानाम्
सप्तमीअपनयनेअपनयनयोःअपनयनेषु
सम्बोधनहे अपनयनहे अपनयनौहे अपनयनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपनयन
अपनयन
apanayana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपनयन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दूर करना । हटाना ।
२. स्थानांतरित करना । एक स्थान से दूसरे स्थान पर ले जाना ।
३. पक्षांतर करना । गणित के समीकरण में किसी राशि के एक पक्ष से दुसरे पक्ष में ले जाना । विशेष—जैसे—क+५=क+२५ =२क—क=२५-५ =क=२० इस क्रिया में पहले पक्ष के पाँच की दूसरे पक्ष में ले गए और दूसरे पक्ष के क को पहले पक्ष में ले आए ।
४. खंडन ।
५. (रोग आदि) अच्छा करना या दूर करना (को॰) ।
६. कर्ज अदायगी । ऋणपरिशोधन (को॰) ।
७. अन्याय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप-नयन n. taking away, withdrawing
destroying, healing
acquittance of a debt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (49,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपनयनं 1 Taking away, removing, extracting &c.; गंडस्वेद˚ Me. 26; नातिश्रमापनयनाय Ś. 5. 6. --2 Healing, destroying, curing (disease &c.); रोगाच्चापनयने P. V. 4. 49. --3 Discharge or acquittance of a debt or obligation. --4 Subtraction, deduction.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0107-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपनयन न० अप + नी--ल्युट् । दूरीकरणे, खण्डने च । अपनीयतेऽनेन अप + नी--करणे ल्युट् । अपकारसाधने । अपगतं नयनं यस्य । नेत्रहीने त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0228,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपनयनं, क्ली, (अप + नी + भावे ल्युट् ।) खण्डनं । दूरीकरणं । यथा, -- “इति श्रीशाम्बपुराणे रो- गापनयने श्रीसूर्य्यवक्त्रविनिर्गतस्तवराजः समाप्तः” इति । (“नातिश्रमापनयनाय यथा श्रमाय राज्यं स्वहस्तधृतदण्डमिवातपत्रं” । इति शाकुन्तले ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-063-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "अपनयन" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपनयनःअपनयन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपनयनः 📚 ➤ अन्याय, अनुचित व्यवहार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपनयन 📚दूर करना । हटाना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें