🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:59:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपलापः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपलापः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपलापः

अर्थ: छिपाना, गोपन

संस्कृत: गोपनकारिवचनम् · पर्याय: निह्नव

व्युत्पत्ति: अप+लप्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपलाप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. लाप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अप + लप् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपलाप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपलापःअपलापौअपलापाः
द्वितीयाअपलापम्अपलापौअपलापान्
तृतीयाअपलापेनअपलापाभ्याम्अपलापैः
चतुर्थीअपलापायअपलापाभ्याम्अपलापेभ्यः
पञ्चमीअपलापात् / अपलापाद्अपलापाभ्याम्अपलापेभ्यः
षष्ठीअपलापस्यअपलापयोःअपलापानाम्
सप्तमीअपलापेअपलापयोःअपलापेषु
सम्बोधनहे अपलापहे अपलापौहे अपलापाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपलाप
अपलाप
apalāpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सत्य को छिपाना (1.6.17) निह्नव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपलाप संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अपलापित]
१. मिथ्यावाद । बकवाद । बात का बतक्कड़ । वाग्जाल ।
२. बात बनाना । प्रसंग टालने के लिये इधर उधर की बाते कहना ।
३. सत्य को छिपाना (को॰) ।
४. प्यारा । आदर (को॰) ।
५. कंधे और पसलियों का मध्य भाग [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप-लाप m. = अप-लपन.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (51,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपलपनं, अपलापः 1 Concealing, hiding; कृततिग्मद्युतिमंडलापलापैः Śi. 20. 28. --2 Concealment or denial of knowledge, evasion; न हि प्रत्यक्षसिद्धस्यापलापः कर्तुं शक्यते Ś. B. --3 Detraction, concealment of truth, thoughts, feelings &c.; उन्मुखदर्शनापलपनैः पिंडार्थमायस्यतः Mu. 3. 14. --4 Affection, regard. --5 (In medicine) The part between the shoulder and the ribs. --Comp. --दंडः (in law) a fine laid on one who denies the charge on which he is convicted.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0111-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपलाप पु० अप + लप--घञ । सतोऽप्यसत्त्वेन कथनरूपे अपह्नवे, “न च प्रत्यक्षसिद्धस्यापलापः कर्त्तुं शक्यते इति” अप + आनन्दे लप्यत्यनेन लप--करणे घञ् । स्नेहे मेदिनिः । स्नेहेनैवानन्दभाषणात्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0236,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपलापः, पुं, (अप + लप् + भावे घञ् ।) सतोऽप्य- सत्त्वेन कथनं । ज्ञातस्य गोपनं । तत्पर्य्यायः । २ निह्नुतिः । ३ अपह्नुतिः । ४ अपह्नवः । ५ निह्नवः । इति शब्दरत्नावली ॥ प्रेम । इति । मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-065-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपलाप" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपलापःअपलाप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लाप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अप + लप् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपलापः 📚 ➤ छिपाना, गोपन
संस्कृत: गोपनकारिवचनम् · पर्याय: निह्नव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपलाप 📚मिथ्यावाद । बकवाद । बात का बतक्कड़ । वाग्जाल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अपलाप

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अपलापः: अप+लप्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें