🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:13:42 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपलित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपलित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपलित

अर्थ: पतला करना, गलाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: द्रवीकरणे

अंग्रेज़ी: to melt, to make thin

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + ली + क्त
  2. लित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + ली + क्त
  3. अपलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. अपलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — लित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालितःलितौलिताः
द्वितीयालितम्लितौलितान्
तृतीयालितेनलिताभ्याम्लितैः
चतुर्थीलितायलिताभ्याम्लितेभ्यः
पञ्चमीलितात् / लिताद्लिताभ्याम्लितेभ्यः
षष्ठीलितस्यलितयोःलितानाम्
सप्तमीलितेलितयोःलितेषु
सम्बोधनहे लितहे लितौहे लिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ली (चुरादिगण) · अर्थ: पतला करना, गलाना (द्रवीकरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलयति / लापयति / लाययतिलयतः / लापयतः / लाययतःलयन्ति / लापयन्ति / लाययन्ति
मध्यमलयसि / लापयसि / लाययसिलयथः / लापयथः / लाययथःलयथ / लापयथ / लाययथ
उत्तमलयामि / लापयामि / लाययामिलयावः / लापयावः / लाययावःलयामः / लापयामः / लाययामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लयति · लट् (आत्मने.): लापयते · लिट्: ललौ · लिट् (आत्मने.): लापयाञ्चक्रे · लुट्: लयिता · लुट् (आत्मने.): लापयिता · लृट्: लयिष्यति · लृट् (आत्मने.): लापयिष्यते · लोट्: लयतात् · लोट् (आत्मने.): लापयताम् · लङ्: अलयत् · लङ् (आत्मने.): अलापयत · विधिलिङ्: लयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): लापयेत · आशीर्लिङ्: लाप्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लापयिषीष्ट · लुङ्: अलायीत् · लुङ् (आत्मने.): अलीलपत · लृङ्: अलयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अलापयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लान · ण्वुल्: लायकः · तृच्: लिता · यत्: लेयः · तव्य: लितव्यः · अनीयर्: लानीयः · क्त: लितः · क्तवतु: लितवान् · शतृ: लयन् · स्य-शतृ: लिष्यन् · शानच्: लापयमानः · क्त्वा: लित्वा · ल्यप्: प्रलाय · तुमुन्: लितुम् · णमुल्: लायम् · क्तिन्: लीति · क्वसु: लिलीवान्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपलितलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + ली + क्त 📚
अन्य सम्भावना: लित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + ली + क्त | अपलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपलित 📚 ➤ पतला करना, गलाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: द्रवीकरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लित 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अपलित: अप + ली + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें