🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:31:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपादः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपादः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपादः

अर्थ: खाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: भक्षणे

अंग्रेज़ी: to eat, to binge

व्युत्पत्ति: अद्-अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अप + अद् + अच्
  2. अपाद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअदःअदौअदाः
द्वितीयाअदम्अदौअदान्
तृतीयाअदेनअदाभ्याम्अदैः
चतुर्थीअदायअदाभ्याम्अदेभ्यः
पञ्चमीअदात् / अदाद्अदाभ्याम्अदेभ्यः
षष्ठीअदस्यअदयोःअदानाम्
सप्तमीअदेअदयोःअदेषु
सम्बोधनहे अदहे अदौहे अदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अद् (अदादिगण) · अर्थ: खाना (भक्षणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअत्तिअत्तःअदन्ति
मध्यमअत्सिअत्थःअत्थ
उत्तमअद्मिअद्वःअद्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अत्ति · लिट्: आद · लुट्: अत्ता · लृट्: अत्स्यति · लोट्: अत्तात् · लङ्: आदत् · विधिलिङ्: अद्यात् · आशीर्लिङ्: अद्यात् · लुङ्: अघसत् · लृङ्: आत्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अदन · ण्वुल्: आदकः · तृच्: अत्ता · ण्यत्: आद्यः · तव्य: अत्तव्यः · अनीयर्: अदनीयः · क्त: जग्धः · क्तवतु: जग्धवान् · शतृ: अदन् · स्य-शतृ: अत्स्यन् · क्त्वा: जग्ध्वा · ल्यप्: प्रजग्ध्य · तुमुन्: अत्तुम् · णमुल्: आदम् · घञ्: घासः · क्तिन्: जग्धि · क्वसु: जक्षिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अद
अद
ada
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अद or अदक, mfn. chiefly ifc., eating.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (17,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अद् --द a. (at the end of comp.) Eating, devouring; मांसाद carnivorous, feeding on flesh; so मत्स्य˚.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0040-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अद बन्धने भ्वा० पर० इदित् सक० सेट् । अन्दति आन्दीत् ।
अद भक्षणे च अदा० पर० सक० अनिट् । अत्ति अघ- सत् जघास अत्ता अत्स्यति । सनि जिघत्सति । क्त--ओदनार्थे अन्नम् अन्यत्र जग्धम् घञ् घसः--आदः क्तिन् जग्धिः । “योऽन्नमत्ति यतस्तत” इति स्मृतिः । “अत्ता चराचर- ग्रहणादिति” शा० सू० । “किमदन्ति भृङ्गा” इति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0112,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अद इ बन्धे । (भ्वादि परस्मैपदी सेट् इदित्) इति कविकल्पद्रुमः ॥ इ अन्द्यते । इति दुर्गादासः ॥
अद ल औ भक्षणे (अनिट् परस्मेपदी अदादि ।) इति कविकल्पद्रुमः ॥ ल अत्ति । औ अत्ता । गणकृतमनित्यमिति न्यायात् शपःस्थितौ अद- तीत्यपीति वररुचिः । इति दुर्गादासः ॥
अदः [स्] त्रि, (न दस्यते अङ्गु इदन्तया अङ्गलिरुत्- क्षिप्यते यत्र न + दस् + बाहुल्यात् क्विप् त्रि- लिङ्गत्वञ्च ।) एतत् । पुरोवर्त्ति । एइ इति भाषा । परं । परोक्षभूतं । इति मेदिनी । सेइ इति भाषा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-032-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपादःअद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अप + अद् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: अपाद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपादः 📚 ➤ खाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: भक्षणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अद 📚or अदक, mfn. chiefly ifc., eating🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अपादः: अप + अद् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें