🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:26:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपृक्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपृक्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपृक्त

अर्थ: संपर्क करना, मिलाना

संस्कृत: सम्पर्चने

अंग्रेज़ी: to unite, to communicate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पृच् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. अपृक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अपृक्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पृच् (अदादिगण) · अर्थ: संपर्क करना, मिलाना (सम्पर्चने)

लङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअपृक्तअपृचाताम्अपृचत
मध्यमअपृक्थाःअपृचाथाम्अपृग्ध्वम्
उत्तमअपृचिअपृच्वहिअपृच्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): पृक्ते · लिट् (आत्मने.): पपृचे · लुट् (आत्मने.): पर्चिता · लृट् (आत्मने.): पर्चिष्यते · लोट् (आत्मने.): पृक्ताम् · लङ् (आत्मने.): अपृक्त · विधिलिङ् (आत्मने.): पृचीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पर्चिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अपर्चिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अपर्चिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पर्चन · ण्वुल्: पर्चकः · तृच्: पर्चिता · तव्य: पर्चितव्यः · अनीयर्: पर्चनीयः · क्त: पृक्तः · क्तवतु: पृक्तवान् · शानच्: पृचानः · क्त्वा: पर्चित्वा · ल्यप्: प्रपृच्य · तुमुन्: पर्चितुम् · णमुल्: पर्चम् · घञ्: पर्कः · क्तिन्: पृक्ति · क्वसु: पपृच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पृच्
पृच्
pṛc
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पृच् cl. 7. P. (Dhātup. xxix, 25) पृणक्ति Ā. पृङ्क्ते (or cl. 2. पृक्ते, Dhātup. xxiv, 20; cl. 1. P. पृञ्चति, AV.; cl. 3. P. पिपृग्धि, पिपृक्त, RV.; pf. पपृचुः, AitBr.; पपृचासि, ˚च्यात्, ˚चान, RV.; aor. पर्चस् [p. पृचान, ib.; Prec. पृचीमहि] ib.; अप्राक्, AV.; अपृक्षि, ˚क्त, ib.; अपर्चीत्, ˚चिष्ट Gr.; fut. पर्चिष्यति, ˚ते, पर्चिता, ib.; inf. -पृचे, -पृचस्, RV.), to mix, mingle, put together with (instr., rarely loc.; धनुषा शरम्, ‘to fix the arrow upon the bow’, Bhaṭṭ.), unite, join, RV. &c. &c.; to fill (Ā. one's self?), sate, satiate, RV.; MBh.; to give lavishly, grant bountifully, bestow anything (acc. or gen.) richly upon (dat.), RV.; to increase, augment, ib. (prob. connected with √ पॄ, to fill; cf. also √ पृज्.)
2. पृच् f. food, nourishment, refreshment, RV. v, 74, 10 (cf. घृत-, मधु-).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (645,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृच् {vI.v} {c2c} A. (पृक्ते, पृक्ण) To come in contact with. {vII.v} {c7c} P. (पृणक्ति, पृक्त) 1 To bring into contact with, join, unite; एवं वदन् दाशरथिरपृणग्धनुषा शरं Bk. 6. 39. --2 To mix, mingle. --3 To be in contact with, touch. --4 To satisfy, fill, satiate. --5 To augment, increase. --6 Ved To give or grant bountifully. {vIII.v} {c1c} P., {c10c} U. (पर्चति, पर्चयति-ते) 1 To touch come in contact with. --2 To hinder oppose.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0718-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपृक्तपृच् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपृक्त 📚 ➤ संपर्क करना, मिलाना
संस्कृत: सम्पर्चने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पृच् 📚cl. 7. P. (Dhātup. xxix, 25) पृणक्ति Ā. पृङ्क्ते (or cl. 2. पृक्ते, …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬