🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:41:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपेलेट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपे+लेट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपे

अर्थ: संबं . समास में प्रथम पद के रुप में प्रयुक्त

व्युत्पत्ति: अप्-जल-का

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपा (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  2. अपा (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. अपा (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. अपा (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपा (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपम्अपेअपानि
द्वितीयाअपम्अपेअपानि
तृतीयाअपेनअपाभ्याम्अपैः
चतुर्थीअपायअपाभ्याम्अपेभ्यः
पञ्चमीअपात् / अपाद्अपाभ्याम्अपेभ्यः
षष्ठीअपस्यअपयोःअपानाम्
सप्तमीअपेअपयोःअपेषु
सम्बोधनहे अपहे अपेहे अपानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

लेट

अर्थ: चमकना, भाषण देना

संस्कृत: भाषायाम्

अंग्रेज़ी: to speak, to talk, to shine, to glow

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लट् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  2. लट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  3. लेट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लट् (चुरादिगण) · अर्थ: चमकना, भाषण देना (भाषायाम्)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमललाट / लाटयाञ्चकार / लाटयामास / लाटयाम्बभूवलाटयाञ्चक्रतुः / लाटयामासतुः / लाटयाम्बभूवतुः / लेटतुःलाटयाञ्चक्रुः / लाटयामासुः / लाटयाम्बभूवुः / लेटुः
मध्यमलाटयाञ्चकर्थ / लाटयामासिथ / लाटयाम्बभूविथ / लेटिथलाटयाञ्चक्रथुः / लाटयामासथुः / लाटयाम्बभूवथुः / लेटथुःलाटयाञ्चक्र / लाटयामास / लाटयाम्बभूव / लेट
उत्तमललट / ललाट / लाटयाञ्चकर / लाटयाञ्चकार / लाटयामास / लाटयाम्बभूवलाटयाञ्चकृव / लाटयामासिव / लाटयाम्बभूविव / लेटिवलाटयाञ्चकृम / लाटयामासिम / लाटयाम्बभूविम / लेटिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लटति · लट् (आत्मने.): लाटयते · लिट्: ललाट · लिट् (आत्मने.): लाटयाञ्चक्रे · लुट्: लटिता · लुट् (आत्मने.): लाटयिता · लृट्: लटिष्यति · लृट् (आत्मने.): लाटयिष्यते · लोट्: लटतात् · लोट् (आत्मने.): लाटयताम् · लङ्: अलटत् · लङ् (आत्मने.): अलाटयत · विधिलिङ्: लटेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): लाटयेत · आशीर्लिङ्: लट्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लाटयिषीष्ट · लुङ्: अलटीत् · लुङ् (आत्मने.): अलीलटत · लृङ्: अलटिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अलाटयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लटन · ण्वुल्: लाटकः · तृच्: लटिता · यत्: लाट्यः · ण्यत्: लाट्यः · तव्य: लटितव्यः · अनीयर्: लटनीयः · क्त: लटितः · क्तवतु: लटितवान् · शतृ: लटन् · स्य-शतृ: लटिष्यन् · शानच्: लाटयमानः · क्त्वा: लटित्वा · ल्यप्: प्रलट्य · तुमुन्: लटितुम् · णमुल्: लाटम् · घञ्: लाटः · क्तिन्: लट्टि · क्वसु: लेटिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपा
अपा
apā
🟠 शब्दसागर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपा १ पु संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ आपा] आत्मभाव । अहंकार । गर्व । घमंड । उ॰ —आधो छोडि ऊरघ को जावे । अपा मेटि कै प्रेम बढावे ।— कबीर (शब्द॰) । दे॰ आपा ।
अपा २ पु सर्व [हिं॰] दे॰ अपना । यौ.—अपापर=अपना पराया । उ॰—अपापर नाहीं चिन्हीला ।—दक्खिनी॰,पृ ३४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपेअपा (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अपा (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | अपा (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
लेटलट् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: लट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन | लेट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपे 📚 ➤ संबं . समास में प्रथम पद के रुप में प्रयुक्त

लेट 📚 ➤ चमकना, भाषण देना
संस्कृत: भाषायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपा 📚पु संज्ञा स्त्री॰ आत्मभाव । अहंकार । गर्व । घमंड🟠
लट् 📚(cf. √ रट्) cl. 1. P. लटति, ‘to be a child’ or ‘to cry’, Dhātup. ix, 1…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें