🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:32:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपोहः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपोहः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपोहः

अर्थ: हटाना,दूर करना,विरोपण

व्युत्पत्ति: अप+वह्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपोह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपोह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपोहःअपोहौअपोहाः
द्वितीयाअपोहम्अपोहौअपोहान्
तृतीयाअपोहेनअपोहाभ्याम्अपोहैः
चतुर्थीअपोहायअपोहाभ्याम्अपोहेभ्यः
पञ्चमीअपोहात् / अपोहाद्अपोहाभ्याम्अपोहेभ्यः
षष्ठीअपोहस्यअपोहयोःअपोहानाम्
सप्तमीअपोहेअपोहयोःअपोहेषु
सम्बोधनहे अपोहहे अपोहौहे अपोहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपोह
अपोह
apoha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपोह संज्ञा पुं॰ [ सं॰]
१. निकालना । हटाना । निवारण । दुर करना ।
२. तर्क शक्ती । एक तर्क के थंडन के लिये प्रस्तुत किया गया अन्य तर्क ।
३. युक्ती या तर्क से शंका का निवारण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपोह m. pushing away, removing
(in disputation) reasoning, arguing, denying.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (56,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपोहः 1 Removing, driving away, healing &c. --2 Removal of doubt by the exercise of the reasoning faculty. --3 Reasoning, arguing; reasoning faculty. --4 Negative reasoning (opp. ऊह) (अपरतर्कनिरासाय कृतो विपरीतस्तर्कः), one of the dhīgunas q. v.; स्वयमूहापोहासमर्थः Mbh.; ऊहापोहमिमं सरोजनयना यावद्विधत्तेतरां Bv. 2. 74; hence ऊहापोह = complete discussion of a question. --5 Excluding all things not coming under the category in point; तद्वानपोहो वा शब्दार्थः (where Maheśvara paraphrases अपोह by अतद्व्यावृत्ति i. e. तद्भिन्नत्यागः)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0120-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपोह पु० अप + उह गत्यादौ बा० भावे क । १ त्यागे २ अतद्व्यावृत्तौ तद्भिन्नस्य व्यावृत्तेरपि त्यागविशेषरूपत्वा- त्तथात्वम् । “तद्वानपोहो वा शब्दार्थ” इति काव्यप्र० “अपोहः अतद्व्यावृत्तिरिति” महेश्वरः । ऊहस्तर्कः अपः विपरीत्ये प्रा० स० । अपरतर्कनिरासाय कृते विपरीततर्के स च “सुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणा तथा । ऊहो- ऽपोहोऽर्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानञ्च धीगुणा इति हेमचन्द्रोक्तः बुद्धिगुणभेदः । “स्वयमूहापोहासमर्थ” इति पा० भा० । भावे ल्युट् । अपोहनमप्यत्र न० । “मत्तः स्मृतिर्ज्ञाम- मपोहनञ्चेति” गीता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0257,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपोहः, पुं, (अप् + ऊह + भावे घञ् ।) अपगत- ऊहः । वितर्काभावः । शुश्रूषाद्यष्टधाधीगुणान्त- र्गतषष्ठगुणः । (“शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा । ऊहोऽपहोऽर्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः”) ॥ इति हेमचन्द्रः ॥ अतद्व्यावृत्तिः । इति काव्य- प्रकाशटीकायां महेश्वरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-069-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपोहःअपोह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपोहः 📚 ➤ हटाना,दूर करना,विरोपण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपोह 📚निकालना । हटाना । निवारण । दुर करना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अपोहः: अप+वह्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें