🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:38:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभिनवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभिनवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभिनवः

अर्थ: बिल्कुल नया

संस्कृत: पर्याय: प्रत्यग्र, नव्य, नवीन, नूतन, नव

व्युत्पत्ति: अभि-नव

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभिनव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. नव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अभि + नु + अप्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अभिनव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभिनवःअभिनवौअभिनवाः
द्वितीयाअभिनवम्अभिनवौअभिनवान्
तृतीयाअभिनवेनअभिनवाभ्याम्अभिनवैः
चतुर्थीअभिनवायअभिनवाभ्याम्अभिनवेभ्यः
पञ्चमीअभिनवात् / अभिनवाद्अभिनवाभ्याम्अभिनवेभ्यः
षष्ठीअभिनवस्यअभिनवयोःअभिनवानाम्
सप्तमीअभिनवेअभिनवयोःअभिनवेषु
सम्बोधनहे अभिनवहे अभिनवौहे अभिनवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभिनव
अभिनव
abhinava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिनव वि॰ [सं॰]
१. नया । नवीन । उ॰—केहरि किशोर से अभिनव अवयव प्रस्फुटित हुए थे । — कामायनी, पृ॰ २७७ ।
२. ताजा ।
३. अनुभवहीन । अतिनूतन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-नव mf(आ)n. quite new or young, very young, fresh
modern (cf. -कालिदास and -शाकटायन below)
N. of two men, Rājat.
not having experience, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (63,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिनव a. [आधिक्येन नवः, भृशार्थे अभिरत्र] 1 (a) Quite new or fresh (in all senses); पदपंक्तिर्दृश्यतेऽभिनवा Ś. 3. 8; 5. 1; ˚कंठशोणित 6. 26; [] Me. 98; R. 9. 29; ˚वा वधूः K. 2 newly married. (b) Quite young or fresh, blooming, youthful (as body, age &c.); Ś. 1. 19; U. 5. 12; the younger; ˚शाकटायनः; ˚भोजः &c. (c) Fresh, recent. --2 Very young, not having experience. --वः [अभिनु अप्] Praise to win over, flattery. --Comp. --उद्भिद् --दः a new shoot or bud. --चंद्रार्धविधिः a ceremony performed at the time of the new moon. --तामरसं {1} a fresh-blown lotus. {2} a kind of metre. --यौवन, --वयस्क a. youthful, very young. --वैयाकरणः one who has newly begun his study of grammar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0131-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिनव पु० अभि + नु--भावे अप् । आनुकूल्यार्थस्तवे । अभि नतः प्रशस्तः नवः प्रा० स० । प्रथमोद्भूते नवीने त्रि० । “रथाङ्गभर्त्त्रेऽभिनवं वराय” माघः । “अभिनवा इव पत्रविशेगकाः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0292,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिनवः, त्रि, (अभि + नु + भावे अप् ।) नूतनः । इत्यमरः ॥ (“अभिनवमधुलोलुपस्त्वं तथा परिचुम्ब्य चूतमञ्जरीम्” । इति शाकुन्तले ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-073-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभिनव" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभिनवःअभिनव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अभि + नु + अप्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभिनवः 📚 ➤ बिल्कुल नया
संस्कृत: पर्याय: प्रत्यग्र, नव्य, नवीन, नूतन, नव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभिनव 📚नया । नवीन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अभिनव
नया (३.१.७६) — प्रत्यग्र, नव्य, नवीन, नूतन, नव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें