🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:00:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभिमतः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभिमतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभिमतः

अर्थ: प्रियव्यक्ति,प्रेमी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभिमत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अभिमत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभिमतःअभिमतौअभिमताः
द्वितीयाअभिमतम्अभिमतौअभिमतान्
तृतीयाअभिमतेनअभिमताभ्याम्अभिमतैः
चतुर्थीअभिमतायअभिमताभ्याम्अभिमतेभ्यः
पञ्चमीअभिमतात् / अभिमताद्अभिमताभ्याम्अभिमतेभ्यः
षष्ठीअभिमतस्यअभिमतयोःअभिमतानाम्
सप्तमीअभिमतेअभिमतयोःअभिमतेषु
सम्बोधनहे अभिमतहे अभिमतौहे अभिमताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभिमत
अभिमत
abhimata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिमत १ वि॰ [सं॰] इष्ट । मनोनीत । वांछित । पसंद का । उ॰— जो न होहिं मंगलमग सुरबिधि बाधक । तौ अभिमत फल पाविहिं करि स्रमु साधक । — तुलसी ग्रं॰, पृ ३२ ।
२. संमत । राय के मुताबिक ।
अभिमत २ संज्ञा पुं॰
१. मत । सम्मति । राय ।
२. विचार ।
३. अभिलषित वस्तु । मनचाही बात । उ॰— अभिमत दानि देव- तरुवर से । सेवत सुलभ सुखद हरिहर, से :—तुलसी (शब्द॰) ।
४. इच्छा । आकांक्षा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-मत mfn. longed for, wished, desired
loved, dear
allowed, ĀśvGṛ.
supposed, imagined
अभि-मत n. desire, wish.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (67,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिमत p. p. 1 Desired, wished, liked, dear, beloved, favourite (person or thing); agreeable, desirable; नास्ति जीवितादन्यदभिमततरमिह जगति सर्वजंतूनां K. 35, 58; अभिमतफलशंसी चारु पुस्फोर बाहुः Bk. 1. 27; यद्येवमभिमतं Pt. 1 if you like to do so; तयोरभिमतं वद Mv. 6. 21 choose which you will; U. 1. 44, Ś. 3. 4, Ku. 3. 23, Pt. 1. 70, Me. 49, Mu. 3. 4. --2 Agreed or assented to, liked, approved, accepted, admitted; न किल भवतां स्थानं देव्या गृहेऽभिमतं ततः U. 3. 32; प्रसिद्धमाहात्म्याभिमतानामपि कपिलकणभुक्प्रभृतीनां Ś. B. honoured, respected. --तं Wish, desire. --तः A beloved person, lover; Śi. 7. 72, 8. 68, 10. 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0134-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिमत त्रि० अभि + मन--कर्मणि क्त । १ अभिमानविषयीभूते ममेदमिदमित्याकारमिथ्याज्ञानविषये २ सम्मते ३ आदृते ४ अभीष्टे च “अभिमतफलशंसी चारु पुस्फोर बाहुः” भट्टिः । भावे क्त । ५ अभिमाने मिथ्याज्ञाने न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0295,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिमतं, त्रि, (अभि + मन् + कर्मणि क्तः ।) इष्टं । सम्मतं । यथा, -- “अभिमतफलशंसी चारु पुस्फोर बाहु- स्तरुषु चुकुवुरुच्चैः पक्षिणश्चानुकूलाः” । इति भट्टिः ॥ (हृद्यः । प्रियः । हृदयङ्गमः । “स माधवेनाभिमतेन सख्या रत्या च साशङ्क्षमनुप्रयातः” । इति कुमारसम्भवे । “अनिशमपि मकरकेतुर्मनसो- रुजमावहन्नभिमतो मे” ॥ इति शाकुन्तले ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-074-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभिमत" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभिमतःअभिमत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभिमतः 📚 ➤ प्रियव्यक्ति,प्रेमी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभिमत 📚इष्ट । मनोनीत । वांछित । पसंद का🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें