🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:50:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अम्बा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अम्बा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अम्बा

अर्थ: माता,भद्र महिला,भद्र माता

संस्कृत: माता · पर्याय: मातृ

व्युत्पत्ति: अम्ब्+घञ्+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अम्बा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अम्बा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. अम्बा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. अम्बा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. अम्ब (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. अम्ब (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अम्बा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअम्बाअम्बेअम्बाः
द्वितीयाअम्बाम्अम्बेअम्बाः
तृतीयाअम्बयाअम्बाभ्याम्अम्बाभिः
चतुर्थीअम्बायैअम्बाभ्याम्अम्बाभ्यः
पञ्चमीअम्बायाःअम्बाभ्याम्अम्बाभ्यः
षष्ठीअम्बायाःअम्बयोःअम्बानाम्
सप्तमीअम्बायाम्अम्बयोःअम्बासु
सम्बोधनहे अम्बेहे अम्बेहे अम्बाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अंबा
अंबा
aṃbā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंबा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अम्बा]
१. माता । जननी । माँ । अम्मा । उ॰— जौं सिय भवन रहइ कह अंबा । मोहि वहँ होइ बहुत अवलंबा ।—मानस, १ ।६० ।
२. गौरी । पार्वती । देवी । दुर्गा ।
३. अंबष्ठा । पाढ़ा ।
४. काशी के राजा इँद्रद्युम्न की तीन कन्यायों में सबसे बड़ी कन्या । विशेष— काशिराज की तीन कन्याओं की भीष्म पितामह अपने भाई विभित्नवीर्य के लिये हरण कर लाए थे । अंबा राजा शाल्व के साथ विवाह करना चाहत थी । इससे भीष्म ने उसे शाल्व के पास भिजवा दिया । पर राजा शाल्व ने उसे ग्रहण न किया और वह हताश होकर भीष्म से बदला लेने के लिये तप करने लगी । शिव जो इसपर प्रसन्न हुए और उसे वर दिया कि तू दूसरे जन्म मे बदला लेगी । यही दूसरे जन्म में शिखंड़ी हुई जिसके कारण भीष्म मारे गए ।
५. ससुर खदेरी नदी । विशेष— यह नदी फतेहपुर के पास निकलकर प्रयाग से थोड़ी दूर पर यमुना में मिली है । ऐसी कथा है कि यह वही काशिराज की बड़ी कन्या अबा है, जो गंगा के शाप से नदी होकर भागी थी ।
अंबा २ पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ अभ्र, प्रा॰, अंब] आम । रासाल । उ॰— मारु अंबा मउर जिम, कर लग्गइ कुँमलाइ । —ढोला॰, दू॰ ४७१ । यौ॰— अंबाझोर = तीखी और लगातार चलनेवाली हवा जिससे पेड़ों से आम के फल गिर जायं (बोल॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अम्बा f. (Ved. voc. अम्बे [VS.] or अम्ब [RV.], in later Sanskṛt अम्ब only, sometimes a mere interjection, ĀśvŚr.), a mother, good woman (as a title of respect)
N. of a plant
N. of Durgā (the wife of Śiva)
N. of an Apsaras, L.
N. of a daughter of a king of Kāśī, MBh.
N. of one of the seven Kṛttikās, TS.; Kāṭh.; TBr.
a term in astrol. (to denote the fourth condition which results from the conjunction of planets?). In the South Indian languages, अम्बा is corrupted into अम्मा, and is often affixed to the names of goddesses, and females in general
अम्बा [Germ. Amme, a nurse; Old Germ. amma, Them. ammôn, ammûn]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (83,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंबा [अंब्-घञ्] (Voc. अंबे Ved.; अंब in later Sanskrit) 1 A mother; also used as an affectionate or respectful mode of address; ‘good woman’, ‘good mother’; किमंबाभिः प्रेषितः; अंबानां कार्यं निर्वर्तय Ś. 2; कृतांजलिस्तत्र यदंब सत्यात् R. 14. 16. --2 N. of a plant (अंबष्ठा d.). --3 N. of Durgā, wife of Śiva. --4 N. of an Apsaras; of a sister of Pāṇḍu's mother, a daughter of Kāśīrāja. [She and her two sisters were carried off by Bhīṣma to be the wives of VichitraVīrya who had no issue. Ambā, however, had been previously betrothed to a king of Śāla and Bhīṣma sent her to him; but the latter rejected her because she had been in another man's house. So she came back to Bhīṣma and prayed him to accept her; but he could not break his vow of life-long celibacy, and being enraged she returned to the forest and practised austere penance to revenge herself on Bhīṣma. Śiva favoured her and promised her the desired vengeance in another birth. Afterwards she was born as Śikhaṇḍinī, daughter of Drupada, who came to be called Śikhaṇḍin and became the cause of Bhīṣma's death.] --5 A term in astrology to denote the fourth condition. [cf. Dravid Amma; Germ. amme; old Germ. Amma].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0154-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम्बा स्त्री अम्ब्यते स्नेहेनोपगम्यते अम्ब--कर्म्मणि घञ् । १ मातरि, लोके सम्बोधने तदर्थे ह्रस्वः । “कृताञ्जलिस्तत्र यदम्ब! सत्यात्” रघुः । वेदे तु “अम्बेऽम्बालेऽम्बिके पूर्व्वेति” पा० निर्देशात् न ह्रस्वः । “अम्बे! अम्बिके [] अम्बालिके! न मानयति कश्चन य० २३, १८ । नाट्योक्ता- वपि तत्रैव, २ अम्बष्ठालतायां, ३ काशीराजकन्यायाञ्च । “अथाश्रौषं महाबाहो तिस्रः कन्याः स्वयम्बराः । रूपेणाप्रतिमा लोके काशीराजसुतास्तदा । अम्बां चैवाम्बिकां चैव तथैवाम्बालिकामिति । राजानश्च समाहूताः पृथिव्यां भरतर्षभ! । “अम्बा ज्येष्ठाभवत्तासा- मम्बिका त्वथ मध्यमा । अम्बालिका च राजेन्द्र! राजकन्या कनीयसी इत्युपक्रम्य । अम्बाया उपा- ख्यानं विस्तरेण वर्ण्णितम् भा० उ० प० अम्बोख्याने । “मया सौभपतिः पूर्व्वं मनसा हि वृतः पतिः इत्यन्बि योक्ते “अनुजज्ञे तदा ज्येष्ठामम्बां काशीपतेः सुताम् । अम्बिकाम्बालिके भार्य्ये प्रादात् प्रीत्या यवीयसे । भीष्मो विचित्रवीर्य्याय विधिदृष्टेन कर्मणा” भा० आ० प० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0329-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम्बा, स्त्री, (अम्ब्यते स्नेहेनोपगम्यते, अबि गतौ + घञ्, स्त्रियां टाप् ।) जननी । इति शब्दरत्नावली ॥ “अम्ब ! यत्त्वमिदं प्रात्थ प्रशमाय वचो मम” । “नान्यदत्तमभीप्सामि स्थानमम्ब स्वकर्म्मणा” । इति विष्णुपुराणे ।) नाट्योक्तौ सैव । इत्यमरः ॥ पाण्डुराजमातुः स्वसा । इतिमहाभारतं ॥ अम्बष्ठा । इति राजनिर्घण्टः । दुर्गा । इति केचित् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-087-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अम्बाअम्बा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: अम्ब् + अ)
अन्य सम्भावना: अम्बा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | अम्बा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अम्बा 📚 ➤ माता,भद्र महिला,भद्र माता
संस्कृत: माता · पर्याय: मातृ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अंबा 📚माता । जननी । माँ । अम्मा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अम्बा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अम्बा: अम्ब् + अ — भाववाचक स्त्री-कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें