🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:13:14 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अरणी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अरणी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अरणी

अर्थ: शमी की लकड़ी का टुकड़ा

संस्कृत: अरणिः · पर्याय: श्रीपर्ण, अग्निमन्थ, कणिका, गणिकारिका, जय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अरणि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. अरणि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. अरणि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  4. अरणि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  5. अरणी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. अरणि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  7. अरणि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अरणि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरणिःअरणीअरणयः
द्वितीयाअरणिम्अरणीअरणीन्
तृतीयाअरणिनाअरणिभ्याम्अरणिभिः
चतुर्थीअरणयेअरणिभ्याम्अरणिभ्यः
पञ्चमीअरणेःअरणिभ्याम्अरणिभ्यः
षष्ठीअरणेःअरण्योःअरणीनाम्
सप्तमीअरणौअरण्योःअरणिषु
सम्बोधनहे अरणेहे अरणीहे अरणयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अरणि
अरणि
araṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(मथकर) आग निकालने की लकड़ी (2.7.21) दक्षिणाग्नि · गार्हपत्य · आहवनीय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरणि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्रकार का वृक्ष । गनियार । अँगेयू ।
२. सूर्य ।
३. काठ का बना हुआ एक यंत्र जो यज्ञों में आग निकालने के काम आता है । अग्निमंथ । विशेष—इसके दो भाग होते हैं—अरणि या अधरारणि और उत्तरारणि । यह शमीगर्भ अश्वत्य से बनाया जाता है । अध- राराणि नीचे होती है और इसमें एक छेद होता है । इस छेद पर उत्तरारणि खड़ी करके रस्सों से मथानी के समान मथी जाती है । छेद के नीचे कुश या कपास रख देते हैं जिसमें आग लग जाती है । इसके मथने के समय वैदिक मंत्र पढ़ते हैं और ऋत्विक् लोग ही इसके मथने आदि का काम करते हैं । यज्ञ में प्रायः अरणि से निकली हुई आग ही काम में लाई जाती हैं ।
४. चीता नामक वृक्ष या उसकी लकड़ी ।
५. श्योनाक । सोना पाढ़ा ।
६. अग्नि ।
७. चकमक पत्थर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अरणि f. ‘being fitted into’ or ‘turning round’, the piece of wood (taken from the Ficus Religiosa or Premna Spinosa) used for kindling fire by attrition, RV. &c. (generally distinction is made between the lower one and the upper one, अधरारणि and उत्तरारणि, the former may also be meant by अरणि alone without अधर)
(figuratively) a mother, Hariv. (cf. पाण्डवारणि and सुरारणि)
अरणि m. the plant Premna Spinosa, L.
the sun, L.
2. अ-रणि f. discomfort, pain, AV. i, 18, 2.
accord. to some, ‘uncouthness’ [Sāy. reads अरणीम्], AV. i, 18, 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (86,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरणिः m. f., --णी f. [ऋ-अनि Uṇ. 2. 101; अरणिः अग्नेर्योनिः] A piece of wood (of the Śamī tree) used for kindling the sacred fire by attrition, the fire-producing wooden stick; cf. Pt. 1. 216. --णी (dual) The two pieces of wood used in kindling the sacred fire. --णिः 1 The sun. --2 Fire. --3 Flint. --4 N. of several fire-producing plants, particularly अग्निमंथ. --णिः f. 1 A path, way. --2 Ved. Stinginess. --Comp. --केतुः = अग्निमंथ Premna Intergrifolia. --सुतः N. of Śuka, a celebrated sage (born from the seed of Vyāsa fallen upon an Araṇi at the sight of the nymph Ghṛtāchī).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0159-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरणि पु० ऋ--अनि । १ सूर्य्ये ‘गणियारीति’ ख्याते २ वृक्षे । ऋच्छति प्रापयत्यग्निम् । ३ अग्निमन्थनकाष्ठे द्वि० । स्त्रियां ङीप् । “जाते पुत्रेऽरणिं मथित्वेति” श्रुतिः “आत्मानमरणिं कृत्वा” पुरा० “अग्न्युद्धारशब्दे ६३ पृष्ठे विवरणम् “अरणीसहितं मन्थं ब्राह्मणस्य तपस्विनः । मृगस्य घर्षमाणस्य विषाणे समज्जतं” भा० व० प० । “ततः पुनर्महत्मानः पाणिं वेनस्य दक्षिणम् । अरणी- मिव संरब्धा ममन्थुर्जातमन्यव” इति हरिवं० “पराश- रकुलोद्भूतः शुकोनाम महातपाः । भविष्यति युगे तस्मिन् महायोगी द्विजर्षभः । व्यासादरण्यां संभूतो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्” हरिव० । अरणीमधिकृत्य कृतोग्रन्थः ढक् । आरणेयम् भारतवनपर्व्वान्तर्गते अरणी- हरणाधिकारेण व्यासकृतेऽवान्तरपर्वभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0350,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरणिः, पुं, (ऋ + अनि ।) गणिकारिकावृक्षः । इति मेदिनी । सूर्य्यः । इति काशीखण्डं ॥
अरणिः, पुं, स्त्री, (ऋ + अनि ।) निर्म्मन्थ्यदारु । अग्निसाधनीभूतकाष्ठं । धर्षणद्वाराग्निजनककाष्ठं । इत्यमरः ॥ (अग्निमन्थनकाष्ठं । अग्न्युत्पादनाय यत्काष्ठं काष्ठान्तरेण घृष्यते तदरणिनामकं काष्ठं । “विपक्षवक्षोऽरणिमन्थनोत्थः प्रतापवह्नेरिव धूमलेखा” । इति धनञ्जयविजयव्यायोगे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-093-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अरणीअरणि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: अरणि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | अरणि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अरणी 📚 ➤ शमी की लकड़ी का टुकड़ा
संस्कृत: अरणिः · पर्याय: श्रीपर्ण, अग्निमन्थ, कणिका, गणिकारिका, जय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अरणि 📚प्रकार का वृक्ष । गनियार । अँगेयू🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अरणि
(मथकर) आग निकालने की लकड़ी (२.७.२१) — दक्षिणाग्नि, गार्हपत्य, आहवनीय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें