🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:44:01 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अरिक्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अरिक्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अरिक्त

अर्थ: अलग होना, मलशुद्धि होना, गर्भपात कराना, झाड़ा होना

संस्कृत: विरेचने

अंग्रेज़ी: to separate, to abort, to purify the body, to sweep, to cleanse the body

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रिच् धातु (रुधादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. अरिक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अरिक्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रिच् (रुधादिगण) · अर्थ: अलग होना, मलशुद्धि होना, गर्भपात कराना, झाड़ा होना (विरेचने)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअरिक्तअरिक्षाताम्अरिक्षत
मध्यमअरिक्थाःअरिक्षाथाम्अरिग्ध्वम्
उत्तमअरिक्षिअरिक्ष्वहिअरिक्ष्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रिणक्ति · लट् (आत्मने.): रिङ्क्ते · लिट्: रिरेच · लिट् (आत्मने.): रिरिचे · लुट्: रेक्ता · लुट् (आत्मने.): रेक्ता · लृट्: रेक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): रेक्ष्यते · लोट्: रिङ्क्तात् · लोट् (आत्मने.): रिङ्क्ताम् · लङ्: अरिणक् · लङ् (आत्मने.): अरिङ्क्त · विधिलिङ्: रिञ्च्यात् · विधिलिङ् (आत्मने.): रिञ्चीत · आशीर्लिङ्: रिच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रिक्षीष्ट · लुङ्: अरिचत् · लुङ् (आत्मने.): अरिक्त · लृङ्: अरेक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अरेक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रेचन · ण्वुल्: रेचकः · तृच्: रेक्ता · ण्यत्: रेच्यः · तव्य: रेक्तव्यः · अनीयर्: रेचनीयः · क्त: रिक्तः · क्तवतु: रिक्तवान् · शतृ: रिञ्चन् · स्य-शतृ: रेक्ष्यन् · शानच्: रिञ्चानः · क्त्वा: रिक्त्वा · ल्यप्: प्ररिच्य · तुमुन्: रेक्तुम् · णमुल्: रेचम् · घञ्: रेकः · क्तिन्: रिक्ति · क्वसु: रिरिच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रिच्
रिच्
ric
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिच् cl. 7. P. Ā. (Dhātup. xxix, 4) रिणक्ति, रिङ्क्ते cl. 1. P. (Dhātup. xxxiv, 10) रेचति; cl. 4. Ā. (cf. Pass.) रिच्यते (ep. also ˚ति; pf. रिरेच, रिरिचे, RV. &c. &c.: रिरिच्याम्, अरिरेचीत्, RV.; p. रिरिक्वस्, रिरिचान, ib.; aor. आरैक्, RV.; अरिक्षि, ib.; Br.; अरिचत्, Kāv.; fut. रेक्ता Gr., रेक्ष्यति, ˚ते, Br. &c.; inf. रेक्तुम् Gr.), to empty, evacuate, leave, give up, resign, RV.; to release, set free, ib.; to part with i.e. sell (‘for’ instr.), ib. iv, 24, 9; to leave behind, take the place of (acc.), supplant, AV.; TS.; Br.; to separate or remove from (abl.), Bhaṭṭ. : Pass. रिच्यते (aor. अरेचि), to be emptied &c., RV.; ŚBr. &c.; to be deprived of or freed from (abl.), Vikr.; BhP.; to be destroyed, perish, R. : Caus. (or cl. 10.Dhātup. xxxiv, 10; aor. अरीरिचत्), to make empty, Daś.; to discharge, emit (as breath, with or scil. मारुतम्), AmṛtUp.; Pañcar.; to abandon, give up, Kāv. : Desid. रिरिक्षति, ˚ते Gr.: Intens. रेरिच्यते, रेरेक्ति, ib.
रिच् [cf. Zd. ric; Gk. λείπω, λοιπός; Lat. linquo, licet; Lith. likti; Goth. leihwan; Angl.Sax. león; Eng. loan, lend; Germ. lîhan, leihen.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (880,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिच् {vI.v} {c7c} U. (रिणक्ति, रिंक्ते, रिक्त) 1 To empty, evacuate, clear, purge; रिणच्मि जलधेस्तोयं Bk. 6. 36; आविर्भूते शशिनि तमसा रिच्यमानेव रात्रिः V. 1. 8; तिमिररिच्यमानं पूर्वदिङ्मुखमालोकसुभगं दृश्यते V. 3. --2 To deprive of, make destitute of. --3 To separate, divide. --4 To give or deliver up, part with. --5 To bequeath (usually in p. p., see रिक्त). {vII.v} {c1c} {c10c} P. (रेचति, रेचयति, रेचित) 1 To divide, separate, disjoin. --2 To abandon, leave. --3 To join, mix. --Caus. 1 To evacuate, make empty. --2 To discharge, emit (as breath). --3 To leave, abandon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0913-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अरिक्तरिच् धातु (रुधादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अरिक्त 📚 ➤ अलग होना, मलशुद्धि होना, गर्भपात कराना, झाड़ा होना
संस्कृत: विरेचने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रिच् 📚cl. 7. P. Ā. (Dhātup. xxix, 4) रिणक्ति, रिङ्क्ते cl. 1. P. (Dhātup. x…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें