🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:07:38 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्जः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्जः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्जः

अर्थ: सम्पादन करना, पाना, पैदा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: अर्जने

अंग्रेज़ी: to procure,to earn, to obtain

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्ज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अर्ज् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अर्ज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्जःअर्जौअर्जाः
द्वितीयाअर्जम्अर्जौअर्जान्
तृतीयाअर्जेनअर्जाभ्याम्अर्जैः
चतुर्थीअर्जायअर्जाभ्याम्अर्जेभ्यः
पञ्चमीअर्जात् / अर्जाद्अर्जाभ्याम्अर्जेभ्यः
षष्ठीअर्जस्यअर्जयोःअर्जानाम्
सप्तमीअर्जेअर्जयोःअर्जेषु
सम्बोधनहे अर्जहे अर्जौहे अर्जाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अर्ज् (भ्वादिगण) · अर्थ: सम्पादन करना, पाना, पैदा करना (अर्जने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअर्जतिअर्जतःअर्जन्ति
मध्यमअर्जसिअर्जथःअर्जथ
उत्तमअर्जामिअर्जावःअर्जामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अर्जति · लिट्: आनर्ज · लुट्: अर्जिता · लृट्: अर्जिष्यति · लोट्: अर्जतात् · लङ्: आर्जत् · विधिलिङ्: अर्जेत् · आशीर्लिङ्: अर्ज्यात् · लुङ्: आर्जीत् · लृङ्: आर्जिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अर्जन · ण्वुल्: अर्जकः · तृच्: अर्जिता · ण्यत्: अर्ज्यः · तव्य: अर्जितव्यः · अनीयर्: अर्जनीयः · क्त: अर्जितः · क्तवतु: अर्जितवान् · शतृ: अर्जन् · स्य-शतृ: अर्जिष्यन् · क्त्वा: अर्जित्वा · ल्यप्: प्रार्ज्य · तुमुन्: अर्जितुम् · णमुल्: अर्जम् · घञ्: अर्गः · क्तिन्: अर्क्ति · क्वसु: आनर्जिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्ज
अर्ज
arja
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्ज संज्ञा पुं॰ [अ॰ अर्ज]
१. विनती । विनय । क्रि॰ अ॰—करना = प्रार्थना करना । कहना । निवेदन करना ।
२. चौड़ाई । आयत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्ज प्रतियत्ने भ्वादि० पर० सक० सेट् । अर्ज्जति, आर्ज्जीत् आनर्ज अर्जकः अर्जितः अर्जितवान् अर्जित्वा उपार्ज्य अर्जन् । “अर्जकोद्व्यंशमाहारेत् । दाय० स्मृ० “न तत्पुत्रै- र्भजेत्सार्द्धमकामः स्वयमर्जितम्” मनुः । “आनर्जु- र्नृभुजोऽस्त्राणि” भट्टिः ।
अर्ज्ज संस्कारे चुरा० उभ० सक० सेट् । अर्ज्जयति ते आर्जि- जत् त । “अनुपघ्नन् पितृद्रव्यं श्रमेण यदुपार्ज्जयेत्” स्मृतिः “परस्वान्यर्जयन्नारीरन्यदीयाः परामृशन्” भट्टिः । अर्ज्जयितुम् अर्ज्जयित्वा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0365,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्ज्ज, अर्ज्जने । (भ्वादि -- परं -- सकं सेट् ।) इति कविकल्पद्रुमः ॥ अर्ज्जनमलब्धस्य लाभः । यश- श्चार्ज्जति यः स्थिरमिति हलायुधः । इति दुर्गादासः ॥
अर्ज्ज, क संस्कारे (चुरादि -- उभं -- सकं -- सेट् ।) इति कविकल्पद्रुमः ॥ क अर्ज्जयति किमपि लोकः संस्करोतीत्यर्थः । प्रतियत्ने प्राञ्चः । अर्ज्ज यति धनं परिजनः । इति रमानाथः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-103-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्जःअर्ज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अर्ज् + अच् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्जः 📚 ➤ सम्पादन करना, पाना, पैदा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: अर्जने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्ज 📚विनती । विनय । क्रि॰ अ॰—करना = प्रार्थना करना । कहना । निवेदन करना🟠🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अर्जः: अर्ज् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें