🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:59:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्जते

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्जते

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्जते

अर्थ: जाना, खड़ा रहना, स्थिर होना, वलिष्ट होना, जीना, संपादन करना, प्राप्त करना, मिलाना

संस्कृत: गतिस्थानार्जनोपार्जनेषु

अंग्रेज़ी: to go, to stand, to stand still, to gain, to live, to be healthy, to earn, to obtain, to acquire

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऋज् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. अर्जत् (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अर्ज् + शतृ
  3. अर्जत् (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अर्ज् + शतृ
  4. अर्जता (स्त्री.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अर्ज् + अच् · तद्धित: अर्ज + तल् (भाववाचक)
  5. अर्जता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अर्ज् + अच् · तद्धित: अर्ज + तल् (भाववाचक)
  6. अर्जता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: अर्ज् + अच् · तद्धित: अर्ज + तल् (भाववाचक)
  7. अर्जता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: अर्ज् + अच् · तद्धित: अर्ज + तल् (भाववाचक)
  8. अर्जता (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: अर्ज् + अच् · तद्धित: अर्ज + तल् (भाववाचक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ऋज् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, खड़ा रहना, स्थिर होना, वलिष्ट होना, जीना, संपादन करना, प्राप्त करना, मिलाना (गतिस्थानार्जनोपार्जनेषु)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअर्जतेअर्जेतेअर्जन्ते
मध्यमअर्जसेअर्जेथेअर्जध्वे
उत्तमअर्जेअर्जावहेअर्जामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): अर्जते · लिट् (आत्मने.): आनृजे · लुट् (आत्मने.): अर्जिता · लृट् (आत्मने.): अर्जिष्यते · लोट् (आत्मने.): अर्जताम् · लङ् (आत्मने.): आर्जत · विधिलिङ् (आत्मने.): अर्जेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): अर्जिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): आर्जिष्ट · लृङ् (आत्मने.): आर्जिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अर्जन · ण्वुल्: अर्जकः · तृच्: अर्जिता · तव्य: अर्जितव्यः · अनीयर्: अर्जनीयः · क्त: ऋजितः · क्तवतु: ऋजितवान् · शानच्: अर्जमानः · क्त्वा: अर्जित्वा · ल्यप्: प्रार्ज्य · तुमुन्: अर्जितुम् · णमुल्: अर्जम् · घञ्: अर्गः · क्तिन्: ऋक्ति · क्वसु: आनृजिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऋज्
ऋज्
ṛj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋज् cl. 1. P. Ā. अर्जति, -ते, आनृजे, अर्जिता, अर्जिष्यते, आर्जिष्ट, to go; to stand or be firm; to obtain, acquire; to be strong or healthy: Caus. अर्जयति, to obtain, get, acquire, Dhātup. vi, 16; [cf. अर्ज्, p. 90, col. 1.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (225,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋज् {vI.v} {c1c} A. (अर्जते, आर्जिष्ट, अर्जितुं, ऋजित) 1 To go. --2 To obtain, acquire. --3 To stand or be firm. --4 To be healthy or strong. {vII.v} {c1c} P. To acquire, earn; cf. अर्ज्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0348-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्जतेऋज् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अर्जत् (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अर्ज् + शतृ | अर्जत् (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अर्ज् + शतृ

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्जते 📚 ➤ जाना, खड़ा रहना, स्थिर होना, वलिष्ट होना, जीना, संपादन करना, प्राप्त करना, मिलाना
संस्कृत: गतिस्थानार्जनोपार्जनेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऋज् 📚cl. 1. P. Ā. अर्जति, -ते, आनृजे, अर्जिता, अर्जिष्यते, आर्जिष्ट, to go;…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें