🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:03:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्पणः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्पणः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्पणः

अर्थ: रखना,स्थिर करना,जमाना

अंग्रेज़ी: procuring, MBh. xiii, 1007

व्युत्पत्ति: ऋ+णिच्+ल्युट्,पुकागमः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्पण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अर्पण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्पणःअर्पणौअर्पणाः
द्वितीयाअर्पणम्अर्पणौअर्पणान्
तृतीयाअर्पणेनअर्पणाभ्याम्अर्पणैः
चतुर्थीअर्पणायअर्पणाभ्याम्अर्पणेभ्यः
पञ्चमीअर्पणात् / अर्पणाद्अर्पणाभ्याम्अर्पणेभ्यः
षष्ठीअर्पणस्यअर्पणयोःअर्पणानाम्
सप्तमीअर्पणेअर्पणयोःअर्पणेषु
सम्बोधनहे अर्पणहे अर्पणौहे अर्पणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्पण
अर्पण
arpaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्पण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अर्पित] किसी वस्तु पर से अपना स्वत्व हटाकर दूसरे का स्थापित करना । देना । दाना ।
२. नजर । भेंट । यौ॰—कृष्णार्पण । ब्रह्मार्पण ।
३. स्थापन । रखना जैसे, पदार्पणकरना ।
४. वापस करना । लौटाना [को॰] ।
५. छेदन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्पण mf(ई)n. procuring, MBh. xiii, 1007
consigning, entrusting
अर्पण n. inserting, fixing, R.
piercing, AV. xii, 3, 22
placing in or upon, Ragh. ii, 35
offering, delivering, consigning, entrusting of (gen. or in comp.)
giving back, Hit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (92,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्पणं [ऋ-णिच्-ल्युट्] 1 Placing or putting upon, setting upon; पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठं R. 2. 35. --2 Inserting, placing or putting in. --3 Giving, offering, resigning; स्वदेहार्पणनिष्क्रयेण R. 2. 55; मुखार्पणेषु प्रकृतिप्रगल्भाः 13. 9; तत्कुरुष्व मदर्पणं Bg. 9. 27. --4 Restoration, delivery, giving back; न्यास˚ Ak. --5 Piercing, perforating; तीक्ष्णतुंडार्पणैर्ग्रीवां नखैः सर्वां व्यदारयत् Rām. (Said to mean also fire, god, an oblation, a Mantra and the tongue of fire-Tv.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0170-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्पण न० ऋ--णिच्--पुक् ल्युट् । १ निक्षेपे, २ सत्वत्यागानुकूल व्यापारे ३ निवेशने च । “पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम्” “सेयं स्वदेहार्पणनिष्क्रयेण” “मुखार्पणेषु प्रकृतिप्रगल्भाः” इति च रघुः “ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माऽग्नौ ब्रह्मणा हुतम्” “तत् कुरुष्व मदर्पणमिति” च गीता करणे ल्युट् । ४ मन्त्रादौ ५ जूहूप्रभृतौ स्त्री । संप्रदाने ल्युटि । ६ देवादिषु । अधिकरणे ल्युट् । त्यागाधि- करणे ७ वह्न्यादौ । कर्म्मंणि ल्युटि । ८ हविरादौ त्याज्यद्रव्ये
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0378,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्पणं, क्ली, (ऋ + णिच् + ल्युट् ।) प्रापणं । सम- र्पणं । यथा, -- “यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणं” ॥ इति श्रीभगवद्गीतायां ९ अध्यायः । (स्थापनं । न्यासः । “कैलासगौरं वृषमारुरुक्षोः पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम्” । इति रघुवंशे । स्वत्वत्यागः । परित्यागः । “अर्पणं स्वस्य वाक्यार्थे परस्यान्वयसिद्धये” । इति साहित्यदर्पणे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-108-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अर्पण" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्पणःअर्पण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्पणः 📚 ➤ रखना,स्थिर करना,जमाना
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): procuring, MBh. xiii, 1007

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्पण 📚किसी वस्तु पर से अपना स्वत्व हटाकर दूसरे का स्थापित करना । देना । दाना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अर्पणः: ऋ+णिच्+ल्युट्,पुकागमः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें