🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:02:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवकेशी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवकेशी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवकेशी

अर्थ: फलहीन, बंजर

संस्कृत: ऋतावपि फलरहितसस्यः · पर्याय: वन्ध्य, अफल

व्युत्पत्ति: अवच्युतं कं सुखं यस्मात्- अवकम् (फलशून्यता) तदीशितुं शीलमस्य इति अवक+ई

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवकेशिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अवकेशिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवकेशिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवकेशीअवकेशिनौअवकेशिनः
द्वितीयाअवकेशिनम्अवकेशिनौअवकेशिनः
तृतीयाअवकेशिनाअवकेशिभ्याम्अवकेशिभिः
चतुर्थीअवकेशिनेअवकेशिभ्याम्अवकेशिभ्यः
पञ्चमीअवकेशिनःअवकेशिभ्याम्अवकेशिभ्यः
षष्ठीअवकेशिनःअवकेशिनोःअवकेशिनाम्
सप्तमीअवकेशिनिअवकेशिनोःअवकेशिषु
सम्बोधनहे अवकेशिन्हे अवकेशिनौहे अवकेशिनः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवकेशिन्
अवकेशिन्
avakeśin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-केशिन् mfn. ‘having its filaments (केश = केसर, q.v.) turned downwards (so that they remain uncopulated)’, unfruitful, barren (as a plant), L.
अव-केशिन् m. a barren tree, Naiṣ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (96,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवकेशिन् a. 1 Unfruitful, barren (as a tree). --2 [अवसन्नाः केशा विद्यंते अस्य इनि] Having small or very few hair. --m. A fruitless tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0176-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवकेशिन् त्रि० अवच्युतं कं सुखं यस्मात् प्रा० ब० अवकं फलशून्यतामीशितुं शीलमस्य अवक + ईश--णिनि । १ अफले वृक्षे । अवसन्नाः केशा विद्यन्ते अस्य इनि! २ अल्पकेशयुक्ते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0417,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवकेशीअवकेशिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अवकेशिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवकेशी 📚 ➤ फलहीन, बंजर
संस्कृत: ऋतावपि फलरहितसस्यः · पर्याय: वन्ध्य, अफल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवकेशिन् 📚mfn. ‘having its filaments (केश = केसर, q.v.) turned downwards (so tha…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬