🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:18:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवगतम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवगतम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवगतम्

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: पर्याय: बुद्ध, बुधित, मनित, विदित, प्रतिपन्न

अंग्रेज़ी: conceived, known, learnt, understood, comprehended

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवगत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. अवगत (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. अवगत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवगत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवगतःअवगतौअवगताः
द्वितीयाअवगतम्अवगतौअवगतान्
तृतीयाअवगतेनअवगताभ्याम्अवगतैः
चतुर्थीअवगतायअवगताभ्याम्अवगतेभ्यः
पञ्चमीअवगतात् / अवगताद्अवगताभ्याम्अवगतेभ्यः
षष्ठीअवगतस्यअवगतयोःअवगतानाम्
सप्तमीअवगतेअवगतयोःअवगतेषु
सम्बोधनहे अवगतहे अवगतौहे अवगताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवगत
अवगत
avagata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवगत वि॰ [सं॰]
१. विदित । ज्ञात । जाना हुआ । उ॰—"वह मुझे भली भाँति अवगत है" ।—चंद्र॰ पृ॰ २१५ । क्रि॰ प्र॰—होना=मालूम होना । जान पड़ना ।
२. नीचे गया हुआ । गिरा हुआ ।
३. वादा किया हुआ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-गत mfn. conceived, known, learnt, understood, comprehended
assented to, promised, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (97,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवगत p. p. 1 Gone away or down. --2 Known, learnt, understood; sometimes used actively; तदैव ध्यानादवगतोस्मि Ś. 7 I learnt; ऊढपूर्वां तद्दुहितरमवगतोहं ibid. came to know. --3 Assented, promised.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0177-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवगत त्रि० अव + गम--क्त । १ निम्रगते, २ ज्ञाते च । “तस्मान्ना- वगतब्रह्मात्मभावस्य यथापूर्ब्धं संसारित्वं यस्य तु यथापूर्व्वं संसारित्वं नासावगतब्रह्मात्मभाव” इति शा० भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0418,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवगतं, त्रि, (अव + गम + क्त ।) ज्ञातं । तत्प- र्य्यायः । बुद्धं २ बुधितं ३ मनितं ४ विदितं ५ प्रतिपन्नं ६ अवसितं ७ । इत्यमरः ॥ प्रमितं ८ मतं ९ प्रतीतं १० । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-122-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवगत" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवगतम्अवगत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अवगत (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | अवगत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवगतम् 📚 ➤ विदित । ज्ञात । जाना हुआ उमा-कोश
संस्कृत: पर्याय: बुद्ध, बुधित, मनित, विदित, प्रतिपन्न
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): conceived, known, learnt, understood, comprehended

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवगत 📚विदित । ज्ञात । जाना हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अवगत
जाना हुआ (३.१.१०७) — बुद्ध, बुधित, मनित, विदित, प्रतिपन्न, अवसित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें