🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:41:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवरजम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवरजम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवरजम्

अर्थ: अपेक्षाकृत छोटा, कनीयान्

संस्कृत: कनिष्ठभ्राता · पर्याय: जघन्यज, कनिष्ठ, यवीय, अनुज

व्युत्पत्ति: अवर-ज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवरज (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. अवरज (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. अवरज (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवरज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवरजःअवरजौअवरजाः
द्वितीयाअवरजम्अवरजौअवरजान्
तृतीयाअवरजेनअवरजाभ्याम्अवरजैः
चतुर्थीअवरजायअवरजाभ्याम्अवरजेभ्यः
पञ्चमीअवरजात् / अवरजाद्अवरजाभ्याम्अवरजेभ्यः
षष्ठीअवरजस्यअवरजयोःअवरजानाम्
सप्तमीअवरजेअवरजयोःअवरजेषु
सम्बोधनहे अवरजहे अवरजौहे अवरजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवरज
अवरज
avaraja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवरज संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ अवरजा]
१. छोटा भाई ।
२. नीच कुलोत्पन्न । नीच ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवर—ज mf(आ)n. of low birth, inferior, younger, junior, R. iii, 75, 10; BhP.
अवर—ज m. a Śūdra, Mn. ii, 223
a younger brother, R.; Rājat.
(with abl.), MBh. iv, 1012
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (102,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवरज पु० अवरस्मिन् काले जायते जन--ड । १ कनिष्ठसोदरे भ्रातरि, २ शूद्रे च । मनुष्येषु प्रथमोत्पत्तौ तस्वजघन्यजत्वात् तथात्वम् ३ कनिष्ठसोदरभगिन्यां, ४ शूद्रायाञ्च स्त्री टाप् । “अस्य चावरजं विद्धि भ्रातरं मां त लक्ष्मणम्” रामा० “यदि स्त्री यद्यवरजः श्रेयःकिञ्चित् समाचरेत् “मनुः “विदर्भराजावरजा तयैवम” । “रावणावरजा तत्र राघवं मदनातुरा” इति च रघुः ५ पश्चाज्जातमात्रे त्रि० । आत्मभूर वरजाखिलप्रजः स्वर्पतेरवरजत्वभाययौ” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0438,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवरजः, पुं, (अवर + जन् + ड ।) कनिष्ठभ्राता । इत्यमरसिंहः ॥ (“अस्य चावरजं विद्धि भ्रातरं मां तु लक्ष्मणम्” । इति रामायणे । हीनवंशजातः । [] “द्वौ शूरावरजौ धीरवित्रपाख्यौ निजाख्यया” । इति राजतरङ्गिण्यां ॥ शूद्रः । “यदि स्त्री यद्यवरजः श्रेयः किञ्चित् समाचरेत् । तत्सर्व्वमाचरेत् युक्तो यत्र वास्य रमेन्मनः” ॥ इति मानवे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-127-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवरजम्अवरज (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अवरज (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | अवरज (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवरजम् 📚 ➤ अपेक्षाकृत छोटा, कनीयान्
संस्कृत: कनिष्ठभ्राता · पर्याय: जघन्यज, कनिष्ठ, यवीय, अनुज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवरज 📚छोटा भाई🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अवरज
छोटा भाई (२.६.४३) — जघन्यज, कनिष्ठ, यवीयान्, अनुज

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें