🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:02:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवलोप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवलोप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवलोप

अर्थ: चित्त विकल होना, भ्रान्त होना, घबड़ा जाना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: विमोहने

अंग्रेज़ी: to be confused, to be afraid

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लोप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + लुप् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — लोप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालोपःलोपौलोपाः
द्वितीयालोपम्लोपौलोपान्
तृतीयालोपेनलोपाभ्याम्लोपैः
चतुर्थीलोपायलोपाभ्याम्लोपेभ्यः
पञ्चमीलोपात् / लोपाद्लोपाभ्याम्लोपेभ्यः
षष्ठीलोपस्यलोपयोःलोपानाम्
सप्तमीलोपेलोपयोःलोपेषु
सम्बोधनहे लोपहे लोपौहे लोपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — लुप् (दिवादिगण) · अर्थ: चित्त विकल होना, भ्रान्त होना, घबड़ा जाना (विमोहने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलुप्यतिलुप्यतःलुप्यन्ति
मध्यमलुप्यसिलुप्यथःलुप्यथ
उत्तमलुप्यामिलुप्यावःलुप्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लुप्यति · लिट्: लुलोप · लुट्: लोपिता · लृट्: लोपिष्यति · लोट्: लुप्यतात् · लङ्: अलुप्यत् · विधिलिङ्: लुप्येत् · आशीर्लिङ्: लुप्यात् · लुङ्: अलुपत् · लृङ्: अलोपिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लोपन · ण्वुल्: लोपकः · तृच्: लोपिता · ण्यत्: लोप्यः · तव्य: लोपितव्यः · अनीयर्: लोपनीयः · क्त: लुपितः · क्तवतु: लुपितवान् · शतृ: लुप्यन् · स्य-शतृ: लोपिष्यन् · क्त्वा: लुपित्वा · ल्यप्: प्रलुप्य · तुमुन्: लोपितुम् · णमुल्: लोपम् · घञ्: लोपः · क्तिन्: लुप्ति · क्वसु: लुलुप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लोप
लोप
lopa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लोप संज्ञा पुं॰ [सं॰] [संज्ञा लोपन] [वि॰ लुप्त, लोपक, लोप्ता लोप्य]
१. नाश । क्षय ।
२. विच्छेद । जैसे,—कर्म का लोप होना ।
३. अदर्शन । अभाव ।
४. व्याकरण के चार प्रधान नियमों में से एक, जिसके अनुसार शब्द के साधन में किसी वर्ण को उड़ा देते हैं । जैसे,—अभिधान में अ का लोप करके पिधान शब्द बनाया जाता हैं ।
५. छिपना । अंतर्धान होना । उ॰—बहु बरषि आयुघ बारिधर सम दियो पटरथ लोप कै ।—गिरिधर (शब्द॰) ।
६. तोड़ना । भंग (को॰) ।
७. अतिक्रमण । उल्लंघन (को॰) ।
८. अवहेलना । उपेक्षा (को॰) ।
९. व्याकुलता । आकुलता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोप m. breaking, hurting, injury, destruction, interruption, MBh.; Kāv. &c.
neglect, violation, transgression (of a vow or duty), Mn.; Yājñ. &c.
robbing, plundering, MBh.
want, deficiency, absence, disappearance, ŚrS.; Ragh.
(in gram.) dropping, elision (generally as distinguished from the terms लुप्, श्लु, लुक्, which are only applicable to affixes; when लोप of an affix takes place, a blank is substituted, which exerts the same influence on the base as the affix itself, but when either लुक् or लुप् or श्लु of an affix is enjoined, then the affix is not only dropped but it is also inoperative on the base; thus in the 1st pl. of कति, where जस् is said to be elided by लुक्, the change of the final of the base to Guṇa does not take place i.e. both the affix and its effect on the base are abolished; moreover, लोप refers only to the last letter of an affix, whereas by लुक् &c. the dropping of the whole affix is implied), Nir.; Prāt.; Pāṇ. &c.
लोप लोपक &c. See p. 904, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (904,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोपः [लुप्-भावे घञ्] 1 Taking away, deprivation; robbing, plundering. --2 Loss, destruction. --3 Abolition, cancellation, annulment, (of customs), disappearance, disuse. --4 Violation, transgression; धर्मलोपभयात् R. 1. 76. --5 Want, failure, absence; R. 1. 68. --6 Omission, dropping; तद्वद्धमर्स्य लोपे स्यात् K. P. 10. --7 Elision, dropping, (in gram.); अदर्शनं लोपः P. I. 1. 60. --8 Being perplexed or confounded. --9 Breaking, fracture.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0934-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोप पु० लुप--भावे घञ् । १ विनाशे २ छेदने, ३ आकुलीभावे, ४ व्याकरणोक्ते अदर्शनरूपे नाश च । लोपयति स्त्रीणां रूपगर्वम् अच् । २ अगस्त्यमुनिपत्न्यां स्त्री जटा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4833,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोपः, पुं, छेदः । आकुलीभावः । लुपधातोर्भावे घञ्प्रत्ययेन निष्पन्नोऽयम् । (अभावः । यथा, रघुः । १ । ६८ । “सोऽहमिज्याविशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः । प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोक इवाचलः ॥”) व्याकरणमते वर्णनाशः । तथा हि । नाश- विधिर्यथा । लोपोऽस्योमाङोरित्यादि ॥ अपि च । “सकलेभ्यो विधिभ्यः स्याद्बली लोपविधिस्तथा । लोपस्वरादेशयोस्तु स्वरादेशो विधिर्ब्बली ॥” इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-233-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लोप" आता है (17)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवलोपलोप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + लुप् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवलोप 📚 ➤ चित्त विकल होना, भ्रान्त होना, घबड़ा जाना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: विमोहने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लोप 📚नाश । क्षय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अवलोप: अव + लुप् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें