🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:20:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवलोपन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवलोपन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवलोपन

अर्थ: चित्त विकल होना, भ्रान्त होना, घबड़ा जाना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: विमोहने

अंग्रेज़ी: to be confused, to be afraid

व्युत्पत्ति: लुप्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लोपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + लुप् + ल्युट्
  2. अवलोपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — लोपन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालोपनम्लोपनेलोपनानि
द्वितीयालोपनम्लोपनेलोपनानि
तृतीयालोपनेनलोपनाभ्याम्लोपनैः
चतुर्थीलोपनायलोपनाभ्याम्लोपनेभ्यः
पञ्चमीलोपनात् / लोपनाद्लोपनाभ्याम्लोपनेभ्यः
षष्ठीलोपनस्यलोपनयोःलोपनानाम्
सप्तमीलोपनेलोपनयोःलोपनेषु
सम्बोधनहे लोपनहे लोपनेहे लोपनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — लुप् (दिवादिगण) · अर्थ: चित्त विकल होना, भ्रान्त होना, घबड़ा जाना (विमोहने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलुप्यतिलुप्यतःलुप्यन्ति
मध्यमलुप्यसिलुप्यथःलुप्यथ
उत्तमलुप्यामिलुप्यावःलुप्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लुप्यति · लिट्: लुलोप · लुट्: लोपिता · लृट्: लोपिष्यति · लोट्: लुप्यतात् · लङ्: अलुप्यत् · विधिलिङ्: लुप्येत् · आशीर्लिङ्: लुप्यात् · लुङ्: अलुपत् · लृङ्: अलोपिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लोपन · ण्वुल्: लोपकः · तृच्: लोपिता · ण्यत्: लोप्यः · तव्य: लोपितव्यः · अनीयर्: लोपनीयः · क्त: लुपितः · क्तवतु: लुपितवान् · शतृ: लुप्यन् · स्य-शतृ: लोपिष्यन् · क्त्वा: लुपित्वा · ल्यप्: प्रलुप्य · तुमुन्: लोपितुम् · णमुल्: लोपम् · घञ्: लोपः · क्तिन्: लुप्ति · क्वसु: लुलुप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लोपन
लोपन
lopana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लोपन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लुप्त करना । तिरोहित करना ।
२. नष्ट करना । भंग करना । विनाशन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोपन n. the act of omitting or violating, violation (see व्रत-ल्˚)
the mouth, Gal. (prob. w.r. for लपन).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (904,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोपनं [लुप्-ल्युट्] 1 Violation, transgression. --2 Omission, dropping.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0934-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवलोपनलोपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + लुप् + ल्युट् 📚
अन्य सम्भावना: अवलोपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवलोपन 📚 ➤ चित्त विकल होना, भ्रान्त होना, घबड़ा जाना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: विमोहने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लोपन 📚लुप्त करना । तिरोहित करना🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अवलोपन: अव + लुप् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬