🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:56:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवारः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवारः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवारः

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव + ऋ धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अवार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. आर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव + ऋ + घञ्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ऋ (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआरत् / आरद्आरताम्आरन्
मध्यमआरःआरतम्आरत
उत्तमआरम्आरावआराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: इयर्ति · लिट्: आर · लुट्: अर्ता · लृट्: अरिष्यति · लोट्: इयर्तु · लङ्: ऐयः · विधिलिङ्: इयृयात् · आशीर्लिङ्: अर्यात् · लुङ्: आरत् · लृङ्: आरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अरण · ण्वुल्: आरकः · तृच्: अर्ता · यत्: अर्यः · ण्यत्: आर्यः · तव्य: अर्तव्यः · अनीयर्: अरणीयः · क्त: ऋतः · क्तवतु: ऋतवान् · शतृ: इयृच्छत्/इयृच्छद् · स्य-शतृ: अरिष्यन् · क्त्वा: ऋत्वा · ल्यप्: प्रार्त्य · तुमुन्: अर्तुम् · णमुल्: आरम् · घञ्: आरः · क्तिन्: ऋति · क्वसु: अरिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवार
अवार
avāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उस पार का किनारा 'पार' और इस पार का 'अवार' है (1.10.8) पार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवार संज्ञा पुं॰ [सं॰] नदी के इस पार का किनारी । सामने का किनारा । 'पार' का उलटा । उ॰— उठा अवार न पार जाकर भी गई । उर्मि हूँ मैं इस भवार्णव की नई ।— साकेत, पृ॰ ३०३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवार n. (fr. 2. अव, but formed after अ-पार, q.v.) Ved. this side, the near bank of a river, VS. xxx, 16; TS. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (107,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवारः, --रं [न वार्यते जलेन वृ-कर्मणि घञ्] 1 The near bank of a river. --2 This side; यो वै संवत्सरस्यावारं पारं च वेद Ait. Br. ˚तस् ind. to this side. --Comp. --पारः The ocean (P. IV. 2. 93, V. 2. 11.). --पारीण a. [अवारपारे गच्छति, ख P. IV. 2. 93] {1} belonging to the ocean. {2} crossing a river.
अवारः, --रं [न वार्यते जलेन वृ-कर्मणि घञ्] 1 The near bank of a river. --2 This side; यो वै संवत्सरस्यावारं पारं च वेद Ait. Br. ˚तस् ind. to this side. --Comp. --पारः The ocean (P. IV. 2. 93, V. 2. 11.). --पारीण a. [अवारपारे गच्छति, ख P. IV. 2. 93] {1} belonging to the ocean. {2} crossing a river.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0193-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवार न० न वार्य्यते जलेन वृ--कर्म्मणि घञ् । नद्यादेरर्वाक् तीरे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0449,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवारं, क्ली, (अव + ऋ + घञ् ।) अर्व्वाक्तटं । नद्यादेः । पूर्व्वतीरं । इत्यमरः ॥ एपार इति भाषा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-130-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवारः" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवारःअव + ऋ धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अवार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | आर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अव + ऋ + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवारः 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवार 📚नदी के इस पार का किनारी । सामने का किनारा । 'पार' का उलटा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें