🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:02:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अषाडा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अष+अडा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अष

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: गतिदीप्त्यादानेषु

अंग्रेज़ी: to go, to shine, to glow, to take

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अष् + अच्
  3. अष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अष् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अष् (भ्वादिगण) · अर्थ: (गतिदीप्त्यादानेषु)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअषतात् / अषताद् / अषतुअषताम्अषन्तु
मध्यमअष / अषतात् / अषताद्अषतम्अषत
उत्तमअषाणिअषावअषाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अषति · लट् (आत्मने.): अषते · लिट्: आष · लिट् (आत्मने.): आषे · लुट्: अषिता · लुट् (आत्मने.): अषिता · लृट्: अषिष्यति · लृट् (आत्मने.): अषिष्यते · लोट्: अषतात् · लोट् (आत्मने.): अषताम् · लङ्: आषत् · लङ् (आत्मने.): आषत · विधिलिङ्: अषेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): अषेत · आशीर्लिङ्: अष्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): अषिषीष्ट · लुङ्: आषीत् · लुङ् (आत्मने.): आषिष्ट · लृङ्: आषिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): आषिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अषण · ण्वुल्: आषकः · तृच्: अषिता · ण्यत्: आष्यः · तव्य: अषितव्यः · अनीयर्: अषणीयः · क्त: अषितः · क्तवतु: अषितवान् · शतृ: अषन् · स्य-शतृ: अषिष्यन् · शानच्: अषमाणः · क्त्वा: अषित्वा · ल्यप्: प्राष्य · तुमुन्: अषितुम् · णमुल्: आषम् · घञ्: आषः · क्तिन्: अष्टि · क्वसु: आषिवान्

अडा

अर्थ: उद्यम करना, प्रयत्न करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: उद्यमे

अंग्रेज़ी: to exert,to try, to put effort

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अडा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अड् + अच्
  2. अडा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अड् + अच्
  3. अडा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: अड् + अच्
  4. अड (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: अड् + अच्
  5. अडा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अड् + अच्
  6. अड (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अड् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अडा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअडाअडेअडाः
द्वितीयाअडाम्अडेअडाः
तृतीयाअडयाअडाभ्याम्अडाभिः
चतुर्थीअडायैअडाभ्याम्अडाभ्यः
पञ्चमीअडायाःअडाभ्याम्अडाभ्यः
षष्ठीअडायाःअडयोःअडानाम्
सप्तमीअडायाम्अडयोःअडासु
सम्बोधनहे अडेहे अडेहे अडाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अड् (भ्वादिगण) · अर्थ: उद्यम करना, प्रयत्न करना (उद्यमे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअडतिअडतःअडन्ति
मध्यमअडसिअडथःअडथ
उत्तमअडामिअडावःअडामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अडति · लिट्: आड · लुट्: अडिता · लृट्: अडिष्यति · लोट्: अडतात् · लङ्: आडत् · विधिलिङ्: अडेत् · आशीर्लिङ्: अड्यात् · लुङ्: आडीत् · लृङ्: आडिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अडन · ण्वुल्: आडकः · तृच्: अडिता · ण्यत्: आड्यः · तव्य: अडितव्यः · अनीयर्: अडनीयः · क्त: अडितः · क्तवतु: अडितवान् · शतृ: अडन् · स्य-शतृ: अडिष्यन् · क्त्वा: अडित्वा · ल्यप्: प्राड्य · तुमुन्: अडितुम् · णमुल्: आडम् · घञ्: आडः · क्तिन्: अट्टि · क्वसु: आडिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अष
अष
aṣa
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अष दीप्तौ अक० गतौ, ग्रहणे च सक० भ्वा० उभ० सेट् । अषति ते आषीत् आषिष्ट ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0516,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अष ञ् (भ्वादिं-उभं-सकं-सेट् ।) दीप्तौ । ग्रहणे । गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ ञ् अषति अषते । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-148-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अषअष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अष् + अच् | अष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अष् + अच्
अडाअडा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अड् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: अडा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अड् + अच् | अडा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: अड् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अष 📚 ➤ दीप्तौ अक० गतौ, ग्रहणे च सक० भ्वा० उभ० सेट् । अषति ते आषीत् आषिष्ट उमा-कोश
संस्कृत: गतिदीप्त्यादानेषु

अडा 📚 ➤ उद्यम करना, प्रयत्न करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: उद्यमे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अष 📚दीप्तौ अक० गतौ, ग्रहणे च सक० भ्वा० उभ० सेट् । अषति ते आषीत् आषिष्ट🟢🟤
अडा 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अषाडाअष + अडादीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अडा: अड् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें