🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:11:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अष्टः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अष्टः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अष्टः

अर्थ: व्याप्त होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: व्याप्तौ

अंग्रेज़ी: to pervade,to reach

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अष्टृ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अक्ष् + तृच्
  2. अष्टृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अक्ष् + तृच्
  3. अष्ट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अक्ष् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अष्टृ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअष्टाअष्टारौअष्टारः
द्वितीयाअष्टारम्अष्टारौअष्टॄन्
तृतीयाअष्ट्राअष्टृभ्याम्अष्टृभिः
चतुर्थीअष्ट्रेअष्टृभ्याम्अष्टृभ्यः
पञ्चमीअष्टुःअष्टृभ्याम्अष्टृभ्यः
षष्ठीअष्टुःअष्ट्रोःअष्टॄणाम्
सप्तमीअष्टरिअष्ट्रोःअष्टृषु
सम्बोधनहे अष्टःहे अष्टारौहे अष्टारः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अक्ष् (भ्वादिगण) · अर्थ: व्याप्त होना (व्याप्तौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअक्षति / अक्ष्णोतिअक्षतः / अक्ष्णुतःअक्षन्ति / अक्ष्णुवन्ति
मध्यमअक्षसि / अक्ष्णोषिअक्षथः / अक्ष्णुथःअक्षथ / अक्ष्णुथ
उत्तमअक्षामि / अक्ष्णोमिअक्षावः / अक्ष्णुवःअक्षामः / अक्ष्णुमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अक्षति · लिट्: आनक्ष · लुट्: अक्षिता · लृट्: अक्षिष्यति · लोट्: अक्षतात् · लङ्: आक्षत् · विधिलिङ्: अक्षेत् · आशीर्लिङ्: अक्ष्यात् · लुङ्: आक्षीत् · लृङ्: आक्षिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अक्षण · ण्वुल्: अक्षकः · तृच्: अष्टा · ण्यत्: अक्ष्यः · तव्य: अष्टव्यः · अनीयर्: अक्षणीयः · क्त: अष्टः · क्तवतु: अष्टवान् · शतृ: अक्ष्णुवन् · स्य-शतृ: अक्ष्यन् · क्त्वा: अष्ट्वा · ल्यप्: प्राक्ष्य · तुमुन्: अष्टुम् · णमुल्: अक्षम् · घञ्: अक्षः · क्तिन्: अष्टि · क्वसु: आनक्षिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अष्टि
अष्टि
aṣṭi
ⓘ "अष्टृ" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है। अन्य निकट रूप: अष्टी
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अष्टि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सोलह अक्षर की एक वृत्ति जिसके चंचला, चिकिता, पंचचामार आदि बहुत भेद हैं ।
२. सोलह की संख्या ।
३. खेलने की बिसात [को॰] ।
४. बीज [को॰] ।
५. फल का गूदा । गिरी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अष्टि f. N. of a metre consisting of sixty-four syllables (like that in RV. ii, 22, 1; RPrāt.)
the number, ‘sixteen’, Sūryas.
2. अष्टि f. (√ 1. अश्), reaching, AV. vi, 54, 1 (cf. जरद्-अष्टि, व्यष्टि, समष्टि.)
3. अष्टि f. (= अस्थि, q.v.) the kernel or stone of a fruit, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (117,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अष्टिः f. [अस्यते भूमौ क्षिप्यते अस्-क्तिन् पृषो˚ षत्वं] 1 A die for playing. --2 A metre consisting of sixty-four syllables. --3 [अक्ष्-व्याप्तौ-क्तिन्] Pervasion, reaching (Ved.). --4 The body (the instrument of enjoyment). --5 The number sixteen. --6 Seed. --7 Kernel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0207-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अष्टि स्त्री अस्यते भूमौ क्षिप्यते अस--क्तिन् पृषो० षत्वम् । (आटि) इति ख्याते १ वीजे, २ षोडशाक्षरपादके छन्दोभेदे च । “अष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते” वृ० र० । अक्ष--व्याप्तौ- क्तिन् । ३ व्याप्तौ । अश--करणे क्तिन् । ४ भोगसाधने देहे “शतशारदीया युष्मान् न जरदष्टिर्यथासम्” यजु० ३४, ५२ । जरती अष्टिः शरीरं यस्य “वेददी० अष्टेः षोडशाक्षरपा- दत्वेन तत्संस्थासाम्यात् ५ षोडशसंख्यायां ६ तत्संख्येये च । “समाद्रिपञ्चाङ्कदिने विवाहाद्वधूप्रवेशोऽष्टिदिनान्तराले । इति मुहू० चि० फलाभ्यन्तरस्थास्थितुल्यकठिनांशवाची तु थकारमध्यः अष्ठिशब्दएव ज्यायान् अस्थितुल्यतया तस्या- [] ष्ठित्वम् । तकारयुक्तः पाठस्तु असमीचीनः । रसमयस्य त्वग- ष्ठ्यादेरभावात् फलमेव रसं पिबतेति” भाग० टी० श्रीधरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0526-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अष्टिः, स्त्री, (अस्यते पृथिव्यां क्षिप्यते इति + अस + क्तिन् । पृषोदरादित्वात् वत्वम् ।) वीजं । इत्युणादिकोषः ॥ आँठि इति भाषा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-150-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अष्टःअष्टृ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अक्ष् + तृच् 📚
अन्य सम्भावना: अष्टृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अक्ष् + तृच् | अष्ट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अक्ष् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अष्टः 📚 ➤ व्याप्त होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: व्याप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अष्टृ 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अष्टः: अक्ष् + तृच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें