🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:30:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

असितम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

असितम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

असितम्

अर्थ: "जो सफेद न हो,काला,नीला,गहरे रंग का"

संस्कृत: कृष्णवर्णः · पर्याय: कृष्ण, नील, श्याम, काल, श्यामल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. असित (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अस् + क्त
  2. असित (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अस् + क्त
  3. असित (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अस् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — असित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअसितःअसितौअसिताः
द्वितीयाअसितम्असितौअसितान्
तृतीयाअसितेनअसिताभ्याम्असितैः
चतुर्थीअसितायअसिताभ्याम्असितेभ्यः
पञ्चमीअसितात् / असिताद्असिताभ्याम्असितेभ्यः
षष्ठीअसितस्यअसितयोःअसितानाम्
सप्तमीअसितेअसितयोःअसितेषु
सम्बोधनहे असितहे असितौहे असिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अस् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, चमकना, लेना (गतिदीप्त्यादानेषु)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअसतिअसतःअसन्ति
मध्यमअससिअसथःअसथ
उत्तमअसामिअसावःअसामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: असति · लट् (आत्मने.): असते · लिट्: आस · लिट् (आत्मने.): आसे · लुट्: असिता · लुट् (आत्मने.): असिता · लृट्: असिष्यति · लृट् (आत्मने.): असिष्यते · लोट्: असतात् · लोट् (आत्मने.): असताम् · लङ्: आसत् · लङ् (आत्मने.): आसत · विधिलिङ्: असेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): असेत · आशीर्लिङ्: अस्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): असिषीष्ट · लुङ्: आसीत् · लुङ् (आत्मने.): आसिष्ट · लृङ्: आसिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): आसिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: असन · ण्वुल्: आसकः · तृच्: असिता · ण्यत्: आस्यः · तव्य: असितव्यः · अनीयर्: असनीयः · क्त: असितः · क्तवतु: असितवान् · शतृ: असन् · स्य-शतृ: असिष्यन् · शानच्: असमानः · क्त्वा: असित्वा · ल्यप्: प्रास्य · तुमुन्: असितुम् · णमुल्: आसम् · घञ्: आसः · क्तिन्: अस्ति · क्वसु: आसिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — असित
असित
asita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
काले रंग के नाम (1.5.15) कृष्ण · नील · श्याम · काल · श्यामल · मेचक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
असित १ वि॰ [सं॰]
१. जो सफेद न हो । काला । उ॰— असित कुटिल अलकैं तेरी । उचित हरति मति है मेरी । — भिखारी ग्र॰, भा॰ १, पृ॰ १९३ ।
२. दुष्ट । बुरा ।
३. टेढ़ा । कुटिल ।
असित २ संज्ञा पुं॰
१. एक ऋषि का नाम ।
२. भरत राजा का पुत्र ।
३. शनि ।
४. पिगला नाम की नाड़ी ।
५. धौं का पेड़ ।
६. काल या नीला रंग [को॰] ।
७. कृष्णपक्ष [को॰] । कृष्ण सर्प [कौ॰] ।९ कृष्ण का एक नाम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अ-सित mfn. unbound, TS. vii; ŚBr. xiv.
2. असित mf(आ; Ved. असिक्नी)n. (सित, ‘white’, appears to have been formed from this word, which is probably original, and not a compound of अ and सित; cf. असुर and सुर), dark-coloured, black, RV. &c.
असित m. the planet Saturn, VarBṛS.
a poisonous animal (said to be a kind of mouse), L.
N. of the lord of darkness and magic, AV.; ŚBr.; ĀśvŚr.
of a descendant of Kaśyapa (composer of RV. ix, 5-24), named also Devala [RAnukr.] or Asita Devala [MBh.; Hariv.]
N. of a man (with the patron. Vārṣagaṇa), ŚBr. xiv
of a son of Bharata, R.
of a Ṛṣi, Buddh.
of a mountain, MBh. iii, 8364; Kathās.
(अस्), a black snake, AV.
a Mantra (saving from snakes), MBh. i, 2188
असित (also) the dark half of a lunar month, L.
a partic. intoxicating drink, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (120,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असित a. 1 Unbound (Ved.) --2 [न सितः शुभ्रः] Not white, black, dark-blue, dark-coloured; असिता मोहरजनी Śānti. 3. 4; Y. 3. 166; ˚लोचना, ˚नयना &c. --तः 1 The dark or blue colour. --2 The dark fortnight of a lunar month. --3 N. of the planet Saturn. --4 A black snake. --5 N. of the sage देवल. --6 N. of a being presiding over darkness and magic. --ता 1 The Indigo plant. --2 A girl attending upon the harem (whose hair is not whitened by age); see असिक्नी. --3 The river Yamunā. --4 N. of a daughter of Vīraṇa and wife of Dakṣa. --5 N. of the river Akesines in the Punjab. --Comp. --अंबुजं, --उत्पलं the blue lotus. --अचिंस् m. fire. --अश्मन्, m. --उपलः a dark-blue stone; lapis lazuli. --केशा a woman having black hair. --केशांत a. having black locks of hair. --गिरिः, --नगः ‘the blue mountain’; N. of a mountain. --ग्रीव a. having a black neck. --(वः) fire. --जु a. (for ˚जानु) having black knees. --नयनं a. black-eyed; Me. 112. --पक्षः the dark fortnight; Pt. 1. 173. --फलं the sweet cocoanut. --भ्रू a. having black eye-lids. --मृगः the black antelope. --यवन = कालयवन q. v.; Śi. 15. 56.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0213-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असित पु० सितः शुभ्रः विरोधे न० त० । १ शुभ्रवर्णभिन्ने तद्वि- रुद्धे कृष्णवर्णे । २ तद्वति त्रि० । ३ कृष्णपक्षे पु० । ४ नीलोषधौ अन्तःपुरचारिण्यामवृद्धायां ५ प्रेष्यायाञ्च स्त्री ङीप् कृष्णवर्ण्णपरतया क्नश्च असिक्नीत्येव । “असितगिरिनिभं स्यात् कज्ज्वलं सिन्धुपात्रम्” पुष्पदन्तः “तन्तुमवव्ययन्नसि तम्” ऋ० ४, १३, ४, ५ यमुनायां तस्याः कृष्णवर्णत्वात् तथात्वम् [] स्त्री “सितासिते यत्र सरिद्वरे शुभे” काशी० । अस्याः स्त्रीत्वेऽपि छन्दसीत्युक्तेः न क्नः तेन ङीबपि न । ६ देवले ऋषिभेदेपु० । “असितोदेवलोव्यासः स्वयञ्चैव ब्रवीषि मे” गीता । असितमुनिश्च हिमवतः एकपर्ण्णां नाम सुतामुपयेमे यथाह हरि० १८ अ० । “तिस्रः कन्यास्तु मेनायां जनयामास शैलराट् । अपर्णामेकपर्णाञ्च तृतीयामेकपाटलाम् । तपश्चरन्त्यः सुमहद्दुश्चरं देवदानवैः । लोकान् सन्तापयामासुस्तास्तिस्रः स्थाणुजङ्गमान् । आहारमेकपर्णेन एकपर्णा समा- चरत् । पाटलापुष्पमेकञ्च आदधावेकपाटला । एका तत्र निराहारा ताँ माता प्रत्यषेधयत् । उमा इति निषेधन्ती मातृस्नेहेन दुःखिता । सा तथोक्ता तदा- मात्रा देवी दुश्चरचारिणी । उमेत्येवाभवत् ख्याता त्रिषु लोकेषु सुन्दरी तथैव नाम्ना तेनेह विश्रुता योगधर्म्मिणी” । एवं त्रिस्रःकुमारीर्वर्णयित्वा । “सर्व्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्व्वाश्चैवोद्ध्वैरेतसः । उमा तासां वरिष्ठा च ज्येष्ठा च वरवर्णिनी । महायोगबलोपेता महादेव मुपस्थिता । असितस्यैकपर्णा तु देवलस्य महात्मनः । पत्नी दत्ता तथा ब्रह्मन्! योगाचार्य्याय धीमते । जैजीष- व्याय तु तथा विद्धि तामेकपाटलाम् । एते कन्ये महा- भागे योगाचार्य्यमुपस्थिते” । ७ शनोच ८ अप्सरोभेदे स्त्री “असिता च सुबाहुश्च सुवृत्ता मृदुका तथा” । हरि० व० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0554-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असितः, पुं, (न सितः शुक्लः । नञ्समासः ।) कृष्ण- वर्णः । तद्विशिष्टे त्रि । (यथा पुष्पदन्ते ॥ “असितगिरिनिभं स्यात् कज्जलं सिन्धुपात्रम्” । “चकाशे विनिविष्टेन स सन्ध्येव निशाऽसिता” । इति रामायणे ॥) इत्यमरः ॥ शनिग्रहः । कृष्ण- पक्षः । इति हलायुधः ॥ (स्वनामख्यातः सूर्य्य- वंशोद्भवो भरतपुत्त्रो राजा । यथा, रामायणे -- “भरतात् तु महातेजा असितो समजायत” । स्वनामख्यातः कश्चित् व्यासशिष्यो मुनिः । यथा हरिवंशे । “असितस्यैकपर्णा तु देवलस्य महात्मनः” । पर्ब्वतभेदः । यथा भारते, -- “तत्र पुण्यंहृदः ख्यातो मैनाकश्चैव पर्ब्बतः । बहुमूलफलोपेतस्त्वसितो नाम पर्ब्बतः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-153-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
असितम्असित (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अस् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: असित (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अस् + क्त | असित (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अस् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

असितम् 📚 ➤ "जो सफेद न हो,काला,नीला,गहरे रंग का"
संस्कृत: कृष्णवर्णः · पर्याय: कृष्ण, नील, श्याम, काल, श्यामल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
असित 📚जो सफेद न हो । काला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
असित
काले रंग के नाम (१.५.१५) — कृष्ण, नील, श्याम, काल, श्यामल, मेचक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • असितम्: अस् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬