🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:27:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अहरणोय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अहः+अण+ऊय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अहः

अर्थ: दिन

संस्कृत: दिवसः · पर्याय: घस्र, दिन, दिवस, वासर, दिवा

अंग्रेज़ी: Day

व्युत्पत्ति: न जहाति त्यजति सर्वथा परिवर्तनं, न+हा+कनिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अहन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अहन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. अहन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. अह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अह् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अहन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअहःअह्नी / अहनीअहानि
द्वितीयाअहःअह्नी / अहनीअहानि
तृतीयाअह्नाअहोभ्याम्अहोभिः
चतुर्थीअह्नेअहोभ्याम्अहोभ्यः
पञ्चमीअह्नःअहोभ्याम्अहोभ्यः
षष्ठीअह्नःअह्नोःअह्नाम्
सप्तमीअह्नि / अहनिअह्नोःअहःसु / अहस्सु
सम्बोधनहे अहःहे अह्नी / हे अहनीहे अहानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अण

अर्थ: शब्द करना

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to breathe,to utter a voice,to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अण् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अण् + अच्
  3. अण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अण् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अण् (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअणतात् / अणताद् / अणतुअणताम्अणन्तु
मध्यमअण / अणतात् / अणताद्अणतम्अणत
उत्तमअणानिअणावअणाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अणति · लिट्: आण · लुट्: अणिता · लृट्: अणिष्यति · लोट्: अणतात् · लङ्: आणत् · विधिलिङ्: अणेत् · आशीर्लिङ्: अण्यात् · लुङ्: आणीत् · लृङ्: आणिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अणन · ण्वुल्: आणकः · तृच्: अणिता · ण्यत्: आण्यः · तव्य: अणितव्यः · अनीयर्: अणनीयः · क्त: अणितः · क्तवतु: अणितवान् · शतृ: अणन् · स्य-शतृ: अणिष्यन् · क्त्वा: अणित्वा · ल्यप्: प्राण्य · तुमुन्: अणितुम् · णमुल्: आणम् · घञ्: आणः · क्तिन्: आण्टि · क्वसु: आणिवान्

ऊय

अर्थ: सीना, बुनना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: तन्तुसन्ताने

अंग्रेज़ी: to weave,to sew

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊय् + घञ्
  2. वे धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ऊय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऊयःऊयौऊयाः
द्वितीयाऊयम्ऊयौऊयान्
तृतीयाऊयेनऊयाभ्याम्ऊयैः
चतुर्थीऊयायऊयाभ्याम्ऊयेभ्यः
पञ्चमीऊयात् / ऊयाद्ऊयाभ्याम्ऊयेभ्यः
षष्ठीऊयस्यऊययोःऊयानाम्
सप्तमीऊयेऊययोःऊयेषु
सम्बोधनहे ऊयहे ऊयौहे ऊयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ऊय् (भ्वादिगण) · अर्थ: सीना, बुनना (तन्तुसन्ताने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऊयतेऊयेतेऊयन्ते
मध्यमऊयसेऊयेथेऊयध्वे
उत्तमऊयेऊयावहेऊयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ऊयते · लिट् (आत्मने.): ऊयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): ऊयिता · लृट् (आत्मने.): ऊयिष्यते · लोट् (आत्मने.): ऊयताम् · लङ् (आत्मने.): औयत · विधिलिङ् (आत्मने.): ऊयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ऊयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): औयिष्ट · लृङ् (आत्मने.): औयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऊयन · ण्वुल्: ऊयकः · तृच्: ऊयिता · ण्यत्: ऊय्यः · तव्य: ऊयितव्यः · अनीयर्: ऊयनीयः · क्त: ऊतः · क्तवतु: ऊतवान् · शानच्: ऊयमानः · क्त्वा: ऊयित्वा · ल्यप्: प्रोय्य · तुमुन्: ऊयितुम् · णमुल्: ऊयम् · घञ्: ऊयः · क्तिन्: ऊति · क्वसु: ऊयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अहन्
अहन्
ahan
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
दिन के नाम (1.4.2) घस्र · दिन · दिवस · वासर
'अह्न'/'अह' अन्त वाले (पूर्वाह्णः, द्व्यहः) (3.5.12) अह्न
'पुण्य' और 'सुदिन' के बाद 'अह' (पुण्याहम्, सुदिनाहम्) — (3.5.29) पुण्य · सुदिन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अहन् संज्ञा पुं॰ [सं॰] दिन । दिवस ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अहन् n. the base of the weak and some other cases of अहर्, q.v., e.g. instr. अह्ना [once अहना, RV. i, 123, 4]
dat. अह्ने
loc. अहन् (Ved.) or अहनि, or अह्नि, &c.
nom. du. अहनी (see also s.v. अहर्) and pl. अहानि
only Ved. are the middle cases of the pl. अहभ्यस् [RV.], अहभिस् [RV., nine times], and अहसु [RV. i, 124, 9], while the later language forms them fr. the base अहस्, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (124,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अहन् n. [न जहाति न त्यजति सर्वथा परिवर्तनं, न, हा-कनिन् Uṇ. 1. 55] (Nom. अहः, अह्नी-अहनी, अहानि, अह्ना, अहोभ्यां &c.; अहरिति हंति पाप्मानं जहाति च Śat. Br.) 1 A day (including day and night); अघाहानि Ms. 5. 84. --2 Day time; सव्यापारामहनि न तथा पीडयेन्मद्वियोगः Me. 88; यदह्ना कुरुते पापं by day. --3 The sky (as traversed by the sun); समारूढे च मध्यमह्नः सवितरि K. 99; M. 2. --4 A sacrificial or festival day. --5 A day's work. --6 Viṣṇu. --7 Night. --8 A portion of a book appointed for a day. --9 A day personified as one of the eight Vasus. --नी (du.) Day and night. (At the end of comp. अहन् is changed to अहः, --हं or to अह्न; see P. V. 4. 88-91; VI. 3. 110, VIII. 4. 7. Note. At the beginning of comp. it assumes the forms अहस् or अहर्; e. g. सप्ताहः, एकाहः, पूर्वाह्णः, अपराह्णः, पुण्याहं, सुदिनाहं, अहःपतिः or अहर्पतिः &c. &c.). --Comp. --आगमः (अहरा˚) the approach of day. --आदिः dawn; Śi. 11. 62. [] --करः (˚हः or ˚स्करः) {1} the sun; अलवकारास्य वधूरहस्करः Śi. 1. 58; (P. III. 2. 21.). {2} a kind of tree. --गणः, (˚हर्ग˚) {1} a series of sacrificial days. {2} a month. {3} any calculated term (Wilson). --जरः [अहोभिः परिवर्तमानो लोकान् जरयति जॄ-णिच्-अच्, अहानि वा अस्मिन् जीर्यंति आधारे अप्वा Tv.] Ved. the year as making days old. --जात a. Ved. born in the day or from day, not belonging to night. --दिव a. (˚हर्दि˚) existing every day. --(वं) ind. [अहश्च दिवा च समा˚ द्वं˚] daily, every day, day by day; य इत्थमस्वास्थ्यमहर्दिवं दिवः Śi. 1. 51. --दिवि ind. day by day, every day, constantly. --दृश् a. Ved. belonging to the day; living. --नाथः {1} the sun, the lord of the day. {2} a kind of tree. --निशं [अहश्च निशा च समा˚ द्वं˚] a day and night, a whole day; Ms. 1. 74, 4. 97. --(शं) ind. day and night, during the whole day, continually. --पतिः [अहःपतिः, अहर्पतिः, अहस्पतिः P. VIII. 2. 70 Vārt.] {1} the sun; ननु राह्वाह्वमहर्पतिं तमः Śi. 16. 57; R. 10. 54. {2} an epithet of Śiva. {3} a kind of tree. {4} swallow wort. --बांधवः the sun. --भाज्, --लोक a. Ved. partaking of the day. --मणिः the sun. --मुखं commencement of the day, morning, dawn. --रथंतरं (P. VIII. 2. 68 Vārt.) a portion of Sāma to be chanted at day. --रात्रः (--त्रं also) {1} a day and night (P. II. 4. 29); त्रीनहोरात्रान् Nala. 12. 44; त्रिंशत्कला मुहूर्तः स्यादहोरात्रं तु तावतः Ms. 1. 64, 65; Ms. 11. 84; Y. 1. 147. {2} a day of the Pitṛs, a month of the gods and a year of Brahmā. --विद् a. Ved. {1} existing many days. {2} known long ago. {3} one who knows the fit time or season of a sacrifice. --शेषः, --षं ( ˚हःशेषं) {1} evening. {2} the last day of defilement.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0217-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अहःअहन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अहन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | अहन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
अणअण् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अण् + अच् | अण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अण् + अच्
ऊयऊय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊय् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: वे धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अहः 📚 ➤ दिन
संस्कृत: दिवसः · पर्याय: घस्र, दिन, दिवस, वासर, दिवा

अण 📚 ➤ शब्द करना
संस्कृत: शब्दे

ऊय 📚 ➤ सीना, बुनना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: तन्तुसन्ताने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अहन् 📚दिन । दिवस🟠🔵🟣🟢
अण् 📚cl. 1. P. अणति, आण, अणितुम्, to sound, L. : cl. 4. Ā. अण्यते, to breat…🔵🟣
ऊय 📚तन्तुसन्ताने भ्वा० ईदित् आत्म० सक० सेट् । ऊयते औयिष्ट । ईदित्त्वात् नि…🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अहन्
दिन के नाम (१.४.२) — घस्र, दिन, दिवस, वासर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अहरणोयअहः + अणविसर्ग → र् ससजुषो रुः (८.२.६६)
अहरणोयअण + ऊयगुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ऊय: ऊय् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें