🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:11:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अहल्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अहल्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अहल्यः

अर्थ: - बिना जोता हुआ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अहल्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अहल्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअहल्यःअहल्यौअहल्याः
द्वितीयाअहल्यम्अहल्यौअहल्यान्
तृतीयाअहल्येनअहल्याभ्याम्अहल्यैः
चतुर्थीअहल्यायअहल्याभ्याम्अहल्येभ्यः
पञ्चमीअहल्यात् / अहल्याद्अहल्याभ्याम्अहल्येभ्यः
षष्ठीअहल्यस्यअहल्ययोःअहल्यानाम्
सप्तमीअहल्येअहल्ययोःअहल्येषु
सम्बोधनहे अहल्यहे अहल्यौहे अहल्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अहल्य
अहल्य
ahalya
🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अहल्य a. 1 Unploughed. --2 Not arable. --ल्यः N. of a country. --ल्या 1 N. of the wife of Gautama. [According to the Rāmāyaṇa she was the first woman created by Brahmā, who gave her to Gautama. She was seduced by Indra who assumed the form of her husband and so deceived her, or, according to another version, she knew the god and was flattered by the great God's condescension. There is another story which states that Indra secured the assistance of the moon who, assuming the form of a cock, crowed at mid-night. This roused Gautama to his morning devotions, and Indra went in and took his place. Gautama, when he knew of her seduction, expelled her from his hermitage and cursed her to be a stone and become invisible till she should be touched by the feet of Dāśarathi Rāma which would restore her to her former shape. Rāma afterwards delivered her from her wretched state and she was reconciled to her husband. Ahalyā is one of the five very chaste and pure women whose names every one is recommended to repeat in the morning; अहल्या द्रौपदी सीता तारा मंदोदरी तथा । पंचकन्याः स्मरोन्नित्यं महापातकनाशिनीः ॥ Kumārila Bhaṭṭa explains the seduction of Ahalyā as Indra's (the sun's) carrying away the shades of night, Ahalyā signifying night]. For a very succinct account, see also Mv. 1. --2 N. of a sea. --Comp. --जारः Indra. --नंदनः the sage Śatānanda, son of Ahalyā. --ह्रदः N. of a Tīrtha near the hermitage of Gautama.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0218-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अहल्य त्रि० न हलेन कृष्यम् । १ हलाकृष्ये क्षेत्रे । २ देशभेदे पु० । ३ गोतमर्षिपत्न्यां स्त्री । अहल्योत्पत्तिर्यथा । “मौद्गल्यस्य सुतो ज्येष्ठोब्रह्मर्षिः सुमहायशाः । इन्द्रसेना यतोर्गभं वध्रस्थं प्रत्यपद्यत । वध्रस्थान्मिथुनं जज्ञे मेनकायामिति श्रुतिः । दिवोदासश्च राजर्षिरहल्या च यशस्विनी । शरद्वतश्च दायादमहल्या सभसूयत । शता- नन्दमृषिश्रेष्ठम् तस्यापि सुमहायशाः” हरि० ३२ अ० शरद्वतः इति गोतमस्य नामान्तरम् । यद्वंशजातः कृपाचार्य्यः शारद्वत इति गौतम इति चाख्यायते । तस्यागोतमशापकथा अफलशब्दे २६८ पृष्ठेदृश्या । तस्याः शापविमोचनमुक्तम् । “तस्मात् प्रविश्य रामाशु गौतमस्याश्रमं विभो! । तारयेमां महाभागामहल्यां शापविप्लुताम् । विश्वामित्रवचः श्रुत्वा रामः सौमित्रिणा सह । विश्वावित्रं पुरस्कृत्य प्रविवेशाश्रमं ततः । स द- दर्श सहभागां तपसा द्योतितप्रभाम् । सेन्द्रैरपि सुरैः साक्षादनालक्ष्यां समागतैः । प्रयत्नान्निर्म्मितां धात्रा दिव्यां मायामयीमिव । धूमेनापि परिताङ्गीं दीप्तामग्निशिखा- मिव । तुषारेणावृतां साभ्रां पूर्णचन्द्रप्रभामिव । मध्ये- ऽम्भसो दुराधर्षां दीर्प्ता सूर्य्यप्रभामिव । सा हि गोतम- वाक्येन दुर्निरीक्ष्या बभूव ह । त्रयाणामपि सोकानां यावद्रामस्य दर्शनम् । दृष्ट्वैव राघवौ तस्याः पादौ जगृह [] तुस्तदा । सा च तौ पूजयामास स्मृत्वा गौतमभाषितम् । पाद्यार्घासनसत्कारैर्यथावत् प्रीतमानसा । प्रतिजग्राह रामश्च पूजां तां विधिवत् तदा । सस्वनुर्देववाद्यानि पुष्पवृष्टिः पपात खात् । गन्धर्वाप्सरसां चैव महानासीत् समागमः । साधु साध्विति देवाश्च तदाहल्यामपूजयन् । विशुद्धां तपसोग्रेण तदा रामसमागमे । गोतमोऽथ महातेजा दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा । स्वमाश्रमपदं राममागतं प्रत्यपूजयत् । समेत्य भार्यया चैव पूतयाऽहल्यया तदा । तयैव सहितोभूयस्तपस्तेपे महायशाः” इति रामा० आ० । “अहल्या द्रौपदी कुन्ती तारा मन्दोदरी तथा । पञ्च कन्याः स्मरेर्न्नित्यं महापातकनाशनम्” प्रातःस्मरणीये पुरा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0580-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अहल्यः, त्रि, (हलेन कृष्यं । ततो नञ्समासः ।) हलानाकृष्टक्षेत्रादिः । अकृष्टभूमिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-159-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अहल्यःअहल्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अहल्यः 📚 ➤ - बिना जोता हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अहल्य 📚a. 1 Unploughed. --2 Not arable. --ल्यः N. of a country. --ल्या 1 N. o…🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें