🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:34:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अह्वल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अह्वलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अह्वलः

अर्थ: चलना

संस्कृत: चलने

अंग्रेज़ी: to walk

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ह्वल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ह्वल् (भ्वादिगण) · अर्थ: चलना (चलने)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअह्वलत् / अह्वलद्अह्वलताम्अह्वलन्
मध्यमअह्वलःअह्वलतम्अह्वलत
उत्तमअह्वलम्अह्वलावअह्वलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ह्वलति · लिट्: जह्वाल · लुट्: ह्वलिता · लृट्: ह्वलिष्यति · लोट्: ह्वलतात् · लङ्: अह्वलत् · विधिलिङ्: ह्वलेत् · आशीर्लिङ्: ह्वल्यात् · लुङ्: अह्वालीत् · लृङ्: अह्वलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ह्वलन · ण्वुल्: ह्वालकः · तृच्: ह्वलिता · ण्यत्: ह्वाल्यः · तव्य: ह्वलितव्यः · अनीयर्: ह्वलनीयः · क्त: ह्वलितः · क्तवतु: ह्वलितवान् · शतृ: ह्वलन् · स्य-शतृ: ह्वलिष्यन् · क्त्वा: ह्वलित्वा · ल्यप्: प्रह्वल्य · तुमुन्: ह्वलितुम् · णमुल्: ह्वालम् · घञ्: ह्वालः · क्तिन्: ह्वल्ति · क्वसु: जह्वल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ह्वल्
ह्वल्
hval
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ह्वल् (cf. √ ह्वृ) cl. 1. P. (Dhātup. xix, 44) ह्वलति (mc. also ˚ते; pf. जह्वाल aor. अह्वालीत् &c., Gr.; inf. ह्वलितोस्, ŚBr.; ind.p. -ह्वालम्, ib. &c.), to go crookedly or astray or wrong or deviously, stumble, fall, fail, ŚBr.; Bhaṭṭ. : Caus. ह्वलयति, or ह्वालयति (the former when prepositions are prefixed ; aor. अजिह्वलत्), to cause to tremble, shake, Bhaṭṭ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1307,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ह्वल् {c1c} P. (ह्वलति) 1 To go, move. --2 To shake, tremble. --Caus. (ह्व-ह्वा-लयति-ते, but ह्वलयति only with prepositions) To shake, move, cause to tremble (especially with वि).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1178-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अह्वलःह्वल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अह्वलः 📚 ➤ चलना
संस्कृत: चलने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ह्वल् 📚(cf. √ ह्वृ) cl. 1. P. (Dhātup. xix, 44) ह्वलति (mc. also ˚ते; pf. जह…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें