🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:16:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आऊषा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आऊषा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आऊषा

अर्थ: रोगी होना, बीमार होना (भाववाचक स्त्री-कृदन्त)

संस्कृत: रुजायाम्

अंग्रेज़ी: to be ill

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + ऊष् + अ
  2. ऊषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + ऊष् + अ
  3. ऊषा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + ऊष् + अ
  4. ऊष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + ऊष् + घञ्
  5. ऊषा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: आ + ऊष् + अ
  6. ऊष (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: आ + ऊष् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ऊषा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऊषाऊषेऊषाः
द्वितीयाऊषाम्ऊषेऊषाः
तृतीयाऊषयाऊषाभ्याम्ऊषाभिः
चतुर्थीऊषायैऊषाभ्याम्ऊषाभ्यः
पञ्चमीऊषायाःऊषाभ्याम्ऊषाभ्यः
षष्ठीऊषायाःऊषयोःऊषाणाम्
सप्तमीऊषायाम्ऊषयोःऊषासु
सम्बोधनहे ऊषेहे ऊषेहे ऊषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ऊष् (भ्वादिगण) · अर्थ: रोगी होना, बीमार होना (रुजायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऊषतिऊषतःऊषन्ति
मध्यमऊषसिऊषथःऊषथ
उत्तमऊषामिऊषावःऊषामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऊषति · लिट्: ऊषाञ्चकार · लुट्: ऊषिता · लृट्: ऊषिष्यति · लोट्: ऊषतात् · लङ्: औषत् · विधिलिङ्: ऊषेत् · आशीर्लिङ्: ऊष्यात् · लुङ्: औषीत् · लृङ्: औषिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऊषण · ण्वुल्: ऊषकः · तृच्: ऊषिता · ण्यत्: ऊष्यः · तव्य: ऊषितव्यः · अनीयर्: ऊषणीयः · क्त: ऊषितः · क्तवतु: ऊषितवान् · शतृ: ऊषन् · स्य-शतृ: ऊषिष्यन् · क्त्वा: ऊषित्वा · ल्यप्: प्रोष्य · तुमुन्: ऊषितुम् · णमुल्: ऊषम् · घञ्: ऊषः · क्तिन्: ऊष्टि · क्वसु: ऊषाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऊषा
ऊषा
ūṣā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऊषा संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रभात । सबेरा ।
२. अरूणोदय । पौ फटने की लाली ।
३. वाणासुर की कन्या जो अनिरूद्ध को व्याही गई थी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊषा f. N. of a daughter of Bāṇa and wife of Aniruddha (v.l. उषा, q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (223,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊषा स्त्री बाणराजसुतायाम् उषाशब्दे तत्कथीक्ता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1394,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊषा, स्त्री, (उष् + क + टाप् ।) उषा । अनिरुद्ध- भार्य्या । इति शब्दरत्नावली ॥ (तत्कथा च भाग- वते १० स्कन्धे ६२ अध्याये तथा हरिवंशे १७४ अध्याये बाणयुद्धे द्रष्टव्या ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-282-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आऊषाऊषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + ऊष् + अ 📚
अन्य सम्भावना: ऊषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + ऊष् + अ | ऊषा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + ऊष् + अ

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आऊषा 📚 ➤ रोगी होना, बीमार होना (भाववाचक स्त्री-कृदन्त)
संस्कृत: रुजायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऊषा 📚प्रभात । सबेरा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आऊषा: आ + ऊष् + अ — भाववाचक स्त्री-कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें