🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:46:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आतुरम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आतुरम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आतुरम्

अर्थ: चोटिल, घायल

संस्कृत: पर्याय: आमयाविन्, विकृत, व्याधित, अपटु, अभ्यमित

व्युत्पत्ति: ईषदर्थे आ+अत्+उरच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आतुर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. आतुर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. आतुर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आतुर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआतुरःआतुरौआतुराः
द्वितीयाआतुरम्आतुरौआतुरान्
तृतीयाआतुरेणआतुराभ्याम्आतुरैः
चतुर्थीआतुरायआतुराभ्याम्आतुरेभ्यः
पञ्चमीआतुरात् / आतुराद्आतुराभ्याम्आतुरेभ्यः
षष्ठीआतुरस्यआतुरयोःआतुराणाम्
सप्तमीआतुरेआतुरयोःआतुरेषु
सम्बोधनहे आतुरहे आतुरौहे आतुराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आतुर
आतुर
ātura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रोगी के और नाम (2.6.59) अभ्यमित · अभ्यान्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आतुर १ वी॰ [सं॰]
१. व्याकुल । व्यग्र । घबराया हुआ । जैसे,— इतने आतुर क्यों होते हो; तुम्हारा काम सब ठीक कर दिया जायगा ।
२. अधीर । उद्विग्न । बेचैन । यौ॰—आतुरसंन्यास । कामातुर । क्रोधातुर ।
३. उत्सुक । दुखी । रोगी ।
आतुर २ क्रि॰ वि॰ शीघ्र । जल्दी । उ॰—सर मज्जन करि आतुर आवहु । दिक्ष्या देउँ ज्ञान जिहि पावहु ।-मानस, ६ ।५६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-तुर mf(आ)n. suffering, sick (in body or mind), RV. viii; AV. xi, 101, 2, &c.;
diseased or pained by (in comp.), MBh.; R. &c.
desirous of (Inf.) (cf. अन्-आतुर.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (135,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आतुर a. [ईषदर्थे आ, अत्-उरच्] 1 Hurt, injured. --2 Suffering from, influenced or affected by, tormented, afflicted; रावणावरजा तत्र राघवं मदनातुरा R. 12. 32; Ku. 4. 25; so काम˚, भय˚, व्याधि˚ &c. --3 Sick (in body or mind), disabled, diseased; आकाशेशास्तु विज्ञेया बालवृद्धकृशातुराः Ms. 4. 184, 6. 77; Pt. 1. 155. --4 Eager, overanxious; M. 2. --5 Weak, feeble, incapable of doing anything. --रः 1 A patient, one suffering from a disease; V. 3; Pt. 5. 41. --2 Illness, disease. --Comp. --शाला an hospital. --संन्यासः a kind of संन्यास (taken by a person when sick and grown hopeless of life).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0233-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आतुर त्रि० ईषदर्ये आ + अत--उरच् । कार्य्याक्षमे उज्ज्व० “घृतमुत्तमं विधिविपक्वमाहितं प्रपिबन्निदं जयति कुष्ठ- मातुरः” उज्ज्व० वैद्य० २ पीडिते च । “रावणावरजा तत्र राघवं मदनातुरा” रघुः । “न स्नानमाचरेद्भुक्त्वा नातुरो न महानिशि” “बालवृद्धातुरैविना” “आकाशेशास्तु विज्ञेया बालवृद्धकृशातुरा” इति च मनुः । आतुरे नियमो नास्ति” स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0656,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आतुरः, त्रि, (आङ् + तुर + क) रोगी । तत्पर्य्यायः । आमयावी २ विकृतः ३ व्याधितः ४ अपटुः ५ अभ्यमितः ६ अभ्यन्तः ७ । इत्यमरः ॥ (यथा हितो- पदेशे । वैद्यानामातुरः श्रेयान् । यथा मनुः, ४ । १२९ । “न स्नानमाचरेद्भुक्त्वा नातुरो न महानिशि” ॥ आतुरावस्थास्वपि कार्य्याकार्य्यं प्रति कालाकाल- संज्ञा । तद्यथा -- अस्यामवस्थायामस्य भेषजस्य कालोऽकालः पुनरस्येति । एतदपि भवत्यवस्था- विशेषेण तस्मादातुरावस्थास्वपि हि कालाकाल- संज्ञा । तस्य परीक्षा मुहुर्म्मुहुरातुरस्य सर्व्वा- वस्थाविशेषावेक्षणं यथावद्भेषजप्रयोगार्थं । न ह्यतिपतितकालमप्राप्तकालं वा भेषजमुपयुज्य- मानं यौगिकं भवति । कालोहि भैषज्ययोग- पर्य्याप्तिमभिनिर्व्वर्त्तयति ॥ इति चरकः ॥ आतुरमुपक्रममाणेन भिषजायुरेवादौ परीक्ष्येत । इति सुश्रुतः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-170-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आतुर" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आतुरम्आतुर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आतुर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | आतुर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आतुरम् 📚 ➤ चोटिल, घायल
संस्कृत: पर्याय: आमयाविन्, विकृत, व्याधित, अपटु, अभ्यमित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आतुर 📚वी॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आतुर
रोगी के और नाम (२.६.५९) — अभ्यमित, अभ्यान्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬