🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:16:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आनवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आनवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आनवः

अर्थ: स्तुति करना, प्रार्थना करना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: स्तुतौ · पर्याय: प्रत्यग्र, अभिनव, नव्य, नवीन, नूतन

अंग्रेज़ी: to praise, to worship

व्युत्पत्ति: नु +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + नु + अप्
  2. आनव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — नव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानवःनवौनवाः
द्वितीयानवम्नवौनवान्
तृतीयानवेननवाभ्याम्नवैः
चतुर्थीनवायनवाभ्याम्नवेभ्यः
पञ्चमीनवात् / नवाद्नवाभ्याम्नवेभ्यः
षष्ठीनवस्यनवयोःनवानाम्
सप्तमीनवेनवयोःनवेषु
सम्बोधनहे नवहे नवौहे नवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — नु (अदादिगण) · अर्थ: स्तुति करना, प्रार्थना करना (स्तुतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनौतिनुतःनुवन्ति
मध्यमनौषिनुथःनुथ
उत्तमनौमिनुवःनुमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नौति · लिट्: नुनाव · लुट्: नविता · लृट्: नविष्यति · लोट्: नुतात् · लङ्: अनौत् · विधिलिङ्: नुयात् · आशीर्लिङ्: नूयात् · लुङ्: अनावीत् · लृङ्: अनविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नवन · ण्वुल्: नावकः · तृच्: नविता · यत्: नव्यः · ण्यत्: नाव्यः · तव्य: नवितव्यः · अनीयर्: नवनीयः · क्त: नुतः · क्तवतु: नुतवान् · शतृ: नुवन् · स्य-शतृ: नविष्यन् · क्त्वा: नुत्वा · ल्यप्: प्रणुत्य · तुमुन्: नवितुम् · णमुल्: नावम् · क्तिन्: नुति · क्वसु: नुनुवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नव
नव
nava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. स्तव । स्तोत्र ।
२. लाल रंग की गदहपूरना । विशेष-दे॰ पुनर्नवा ।
३. हरिवंश के अनुसार उशीनर नामक राजा के लड़के का नाम ।
४. काक । कौआ (को॰) ।
नव २ वि॰ [सं॰] नया । नवीन । नूतन ।
नव ३ वि॰ [सं॰] नौ । आठ और एक । दस से एक कम । विशेष—'नव' शब्द से कहीं ग्रह और रत्न आदि उन पदार्थों का भी अभिप्राय लिया जाता है जो गिनती में नौ होते हैं । जैसे—स्तर किरीट अति लसत जटित नव नव कनगूरे ।—गिरधर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नव mf(आ)n. (prob. fr. 1. नु) new, fresh, recent, young, modern (opp. to सन, पुराण), RV. &c. &c. (often in comp. with a subst., e.g. नवान्न cf. Pāṇ. ii, 1, 49; or with a pp. in the sense of ‘newly, just, lately’ e.g. नवोदित, below)
नव m. a young monk, a novice, Buddh.
a crow, L.
a red-flowered Punar-navā, L.
N. of a son of Uśīnara and Navā, Hariv.
of a son of Viloman, VP.
नव n. new grain, Kauś.
नव [cf. Zd. nava; Gk. νέος for νέϝος; Lat. novus; Lith. naújas; Slav. nǒvǔ; Goth. niujis; Angl.Sax. nîwe; HGerm. niuwi; niuwe, neu; Eng. new.]
2. नव m. (√ 4. नु) praise, celebration, L.
3. नव m. (√ 5. नु) sneezing, Car.
4. नव in त्रि-णव, q.v. &c. in comp. = ˚वन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (530,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नव a. 1 New, fresh, young, recent; चित्तयोनिरभवत्पुनर्नवः R. 19. 46; एते वयं पुनर्नवीकृताः स्मः Ś. 5; क्लेशः फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते Ku. 5. 86; U. 1. 19; R. 1. 83, 2. 47, 3. 53, 4. 3, 11; Śi. 1. 4; नयवयसि Mu. 3. 3.; Śi. 3. 31; Ki. 9. 43. --2 Modern. --वः 1 A crow. --2 Praise. --वं ind. Recently, newly, lately, not long ago. --Comp. --अंगी a woman. --अन्नं {1} new rice or grain. {2} a ceremony performed on first eating the newrice. --अंबु n. fresh water. --अहः the first day of a fortnight. --इतर a. old; R. 8. 22. --उद्धृतं fresh butter. --ऊढा, --पाणिग्रहणा {1} a newly, married woman, a bride; H. 1. 212 Bh. 1. 4; R. 8. 7. {2} a kind of heroine (in dramas). --कारिका, --कालिका, --फलिका {1} a woman newly married. {2} a woman in whom menstruation has recently commenced. --छात्रः a fresh student, novice, tyro. --नी f., --नीतं fresh butter; अहोनवनीतकल्पहृदय आर्यपुत्रः M. 3. --नीतकं {1} clarified butter. {2} fresh butter. --पाठकः a new teacher. --प्रसूता a woman who has lately brought forth (a child). --प्राशनं eating of new rice. --मल्लिका, --मालिका a kind of jasmine. --यज्ञः an offering of the first fruits of the harvest. --यौवनं fresh youth, bloom or prime of youth. --(ना) a young woman. --रजस् f. a girl who has recently menstruated. --वधूः, --वरिका {1} a newlymarried girl. {2} a daughter-in-law. --वल्लभं a kind of sandal. --वस्त्रं new cloth. --शस्यं the first fruits of the year's harvest. --शशिभृत् m. an epithet of Śiva; Me. 43. --सूतिः f., --सूतिका {1} a milch-cow. {2} a woman recently delivered.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0610-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नव पु० नु--स्तवे भावे अप । १ स्तवे मेदि० कर्मणि अप् । २ नूतने त्रि० अमरः ३ रक्तपुनर्नवायाम् पु० राजनि० “नवाम्बुभि- र्भूरिविलम्बिभिर्घनाः” शकु० “नवं नवं प्रीतिरहो क्लरोति” “नवानघोधोवृहतः पयोधरान्” माघः ४ उशीनरनृपस्य पुत्रभेदे पु० ५ तत्पत्न्यां स्त्री “उशीनरस्य पत्न्यस्तु पञ्च राजर्षिवंशजाः । नृगा कृमिर्नवा दर्वा पञ्चमी च दृशद्वती । उशीनरस्य पुत्रास्तु पञ्च तासु कुलो- [] द्वहाः । तपसा चैव महता जाता वृद्धस्य चात्मजाः । नृगायास्तु नृगः पुत्रः कृम्या कृमिरजायत । नवायास्तु नवः पुत्री दर्वायाः सुव्रतोऽभवत् । दृशद्वृत्यास्तु संजज्ञे शिविरौशीनरो नृपः” हरिवं० ३१ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3985-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नव, [न्] त्रि, (नूयते स्तूयते प्रधानसंख्या- वाचकत्वेन । नु स्तवने + बाहुलकात् कणिन् गुणश्च । इत्युज्ज्वलदत्तः । १ । १५६ ।) संख्या- विशेषः । ९ नय इति भाषा । बहुवचनान्तो- ऽयम् । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, रघ्रुः । ३ । ६९ । “इति क्षितीशो नवतिं नवाधिकां महाक्रतूनां महनीयशासनः ॥”) नववाचका यथा । अङ्गद्वारम् १ भूखण्डम् २ कृत्तरावणमस्तकः ३ सुधाकुण्डम् ४ व्याघ्री- स्तनः ५ सेषधिः ६ अङ्कम् ७ रसः ८ ग्रहः ९ । इति कविकल्पलता ॥ (तद्वति, त्रि । यथा, मनुः । ३ । २६९ । “षण्मासान् छागमांसेन पार्षतेन च सप्त वै । अष्टावेणस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु ॥”)
नवः, पुं, (नु शि स्तवने + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इति भावे अप् ।) स्तवः । इति मेदिनी । वे, १५ ॥ रक्तपुनर्नवा । इति राजनिर्घण्टः ॥
नवः, त्रि, (नूयते स्तूयते इति । नु स्तुतौ + “ऋदो- रप् ।” ३ । ३ । ५७ । इति अप् ।) नूतनः । इत्यमरः । ३ । १ । ७७ ॥ (यथा, हितोपदेशे । १ । २३४ । “न स्त्रीणामप्रियः कश्चित् प्रियो वापि न विद्यते । गावस्तृणमिवारण्ये प्रार्थयन्ति नवं नवम् ॥”) अभिनवान्यौषधानि प्रशस्तानि । यथा, -- “द्रव्याण्यभिनवान्येन प्रशस्तानि क्रियाविधौ । ऋते घृतगुडक्षौद्रधान्यकृष्णाविडङ्गतः ॥” इति नारायणदासकृतवैद्यपरिभाषा ॥ तद्वैदिकपर्य्यायः । “नवम् १ नूतम् २ नूतनम् ३ नव्यम् ४ इदा ५ इदानीम् ६ । षट् नवनामानि ।” इति वेदनिघण्टौ ३ व्यध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-836-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आनवःनव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + नु + अप् 📚
अन्य सम्भावना: आनव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आनवः 📚 ➤ स्तुति करना, प्रार्थना करना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: स्तुतौ · पर्याय: प्रत्यग्र, अभिनव, नव्य, नवीन, नूतन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नव 📚स्तव । स्तोत्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नव
नया (३.१.७६) — प्रत्यग्र, अभिनव, नव्य, नवीन, नूतन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आनवः: आ + नु + अप् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें