🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:43:55 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आनव्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आनव्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आनव्य

अर्थ: स्तुति करना, प्रार्थना करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: स्तुतौ · पर्याय: प्रत्यग्र, अभिनव, नवीन, नूतन, नव

अंग्रेज़ी: to praise, to worship

व्युत्पत्ति: नव +यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + नु + यत्
  2. नव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + नु + यत्
  3. आनव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. आनव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — नव्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानव्यःनव्यौनव्याः
द्वितीयानव्यम्नव्यौनव्यान्
तृतीयानव्येननव्याभ्याम्नव्यैः
चतुर्थीनव्यायनव्याभ्याम्नव्येभ्यः
पञ्चमीनव्यात् / नव्याद्नव्याभ्याम्नव्येभ्यः
षष्ठीनव्यस्यनव्ययोःनव्यानाम्
सप्तमीनव्येनव्ययोःनव्येषु
सम्बोधनहे नव्यहे नव्यौहे नव्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — नु (अदादिगण) · अर्थ: स्तुति करना, प्रार्थना करना (स्तुतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनौतिनुतःनुवन्ति
मध्यमनौषिनुथःनुथ
उत्तमनौमिनुवःनुमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नौति · लिट्: नुनाव · लुट्: नविता · लृट्: नविष्यति · लोट्: नुतात् · लङ्: अनौत् · विधिलिङ्: नुयात् · आशीर्लिङ्: नूयात् · लुङ्: अनावीत् · लृङ्: अनविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नवन · ण्वुल्: नावकः · तृच्: नविता · यत्: नव्यः · ण्यत्: नाव्यः · तव्य: नवितव्यः · अनीयर्: नवनीयः · क्त: नुतः · क्तवतु: नुतवान् · शतृ: नुवन् · स्य-शतृ: नविष्यन् · क्त्वा: नुत्वा · ल्यप्: प्रणुत्य · तुमुन्: नवितुम् · णमुल्: नावम् · क्तिन्: नुति · क्वसु: नुनुवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नव्य
नव्य
navya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नव्य १ वि॰ [सं॰]
१. नया । नवीन । नूतन । ताजा ।
२. स्तुति करने के योग्य ।
नव्य २ संज्ञा पुं॰ गदहपूर्ना । रक्त पुनर्नवा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नव्य mf(आ)n. = ˚वीय, RV. &c. &c.
2. नव्य mfn. to be praised, laudable, RV. (नव्य, AV. ii, 5, 2).
1. and 2. नव्य. See above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (531,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नवीन, नव्य a, 1 New, fresh, recent. --2 Modern.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0611-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नव्य त्रि० नु--स्तुतौ यत् । १ स्तुत्ये नव + स्वार्थे यत् नूरादेश ओर्गुणः २ नवीने अमरः । ३ रक्तपुनर्णबायां पु० राजनि० । भावे यत् । ४ स्तुतौ न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3999,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नव्यं, त्रि, (नूयते स्तूयते इति । नु स्तुतौ + “अचो यत् ।” ३ । १ । ९७ । इति यत् । यद्वा, नव- मेव । “शाखादिभ्यो यत् ।” ५ । ३ । १०३ । इति स्वार्थे यत् ।) नूतनम् । इत्यमरः । ३ । १ । ७७ ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ३ । ५५ । १६ । “नव्या नव्या युवतयो भवन्तीर्महद्देवानामसुर- त्वमेकम् ॥” स्तुत्यम् । यथा, ऋग्वेदे । ५ । १३ । ३ । “कया नो अग्न ऋतयन्नृतेन भुवो नवेदा उचथस्य नव्यः ॥”) क्ली, स्तुतिः । नु ल स्तुतौ भावे अल् नवशब्दात् स्वार्थे ये निष्पन्नः ॥
नव्यः, पुं, (नूयते इति । नु + यत् ।) रक्तपुनर्नवा । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-843-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नव्य" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आनव्यनव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + नु + यत् 📚
अन्य सम्भावना: नव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + नु + यत् | आनव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आनव्य 📚 ➤ स्तुति करना, प्रार्थना करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: स्तुतौ · पर्याय: प्रत्यग्र, अभिनव, नवीन, नूतन, नव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नव्य 📚नया । नवीन । नूतन । ताजा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नव्य
नया (३.१.७६) — प्रत्यग्र, अभिनव, नवीन, नूतन, नव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आनव्य: आ + नु + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें